Aýa raıy
Astana +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Jetinshi synyptan jetpiske kelgenshe qolymnan qalam túsken joq – Belgili ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbaı 70 jasta

2021 jyldyń 15 qazan 2021 16:31

NUR-SULTAN. QazAqparat – Kórnekti ǵalym, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbaı 70 jasqa toldy», - dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.

Mereıtoı qurmetine L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Eldik ustanym jáne táýelsizdik nysany» atty halyqaralyq konferentsııa uıymdastyryldy.

«Tarıhty túgendeý – mehnatty is. Tirnektep jınap, túbin qopara zerttep, kóz maıyn taýysyp, jyldar boıy arhıvterde otyryp eńbek etýge ekiniń biriniń, egizdiń syńarynyń qaıraty jete bermeıdi. Ol úshin asa zor tabandylyq kerek, shydamnyń shegin kórseter, tózimdi túgel taýysar aýyr jumysty ult aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine alǵan azamat ǵana atqara alsa kerek. Jurt jumysyna janyn salyp isteıtin ǵalymdardyń biri jetpistiń jotasyna kóterilip otyrǵan, ortamyzdaǵy ardaqty azamatymyz – Tursyn Jurtbaı», - dedi QR Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaev konferentsııanyń ashylýynda.




Tursyn Jurtbaı alǵashqyda «Qońyr qaz», «Júregimde jumyr jer» jyr kitaptarymen aqyn retinde tanyldy. Odan keıin «Zamandasym syrlasym» ocherkter jınaǵyn shyǵardy. Onan soń ádebı ortaǵa dendep enip, salıqaly synı maqalalarymen eldi eleń etkizdi.

«Tursyn Jurtbaıdyń Qalıbek Qýanyshbaev týraly «Dara tulǵa» derekti shyǵarmasy da oqyrmannyń oń baǵasyn aldy, «Jer besik» romany da ádebı ortada joǵary baǵalandy. Keıinirek túbegeıli ǵylymı-tanymdyq derekti shyǵarmalar jolyna túsip, taza zertteýshilik qyzmetpen aınalysty. Arhıvterdi aqtardy, sarǵaıǵan gazet-jýrnaldan, sırek qoljazbalar betinen tarıhı tyń maǵlumattardy taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizip, aqtańdaqtardyń aqıqatyn ashty. Qazaqtyń kóne tarıhyna súńgigen «Dýlyǵa» eki tomdyq tarıhı tanymdyq kitabynyń berer taǵylymy mol. Uly Abaı, danyshpan Muhtar týraly zertteýlerindegi oılarynyń ómirsheńdigin aıtyp, «Beıýaq», «Besigińdi túze!..», «Talqy», «Mýhtar Omarhanovıch Aýezov», «Qunanbaı», «Súre sóz» eńbekteriniń ǵylymı qundylyǵy asa joǵary», - dep baǵa berdi Memlekettik hatshy.

Al 1922-1937 jyldar aralyǵyndaǵy, 50-jyldardaǵy ult zııalylaryn qýdalaý, qýǵyn-súrginge ushyratý týraly, «Alash» partııasy men Alashorda úkimeti basshylary men músheleriniń ústinen júrgizilgen tergeý isteriniń negizinde «Uranym – Alash!..» atty úsh tomdyq zerdeli zertteýiniń shyǵýy rýhanı dúnıemizge úlken serpilis ákeldi. Tursyn Jurtbaı osy úshtomdyq irgeli zertteý eńbegi men «Alash aqıyqtary» atty sırek derekter jınaǵy negizinde birtutas Alash ıdeıasynyń tujyrymdamasyn múmkin bolǵansha tolyq ashty. Ǵalym Alash partııasynyń Keńes úkimetine qarsy astyrtyn is-áreketteri degen 14 tomnan turatyn isti túgeldeı derlik tizip shyqty.




«Osylaısha buǵan deıin jasyryn bolyp kelgen talaı qııanat pen qasiret paraqtaryn aqtardy. Ol 1988, 1991 jáne 1997 jyldary Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń arhıvindegi 100-den astam memlekettik asa qupııa qujattarymen, tergeýdiń suraq-jaýaptarymen, aıypkerlerdiń kórsetindilerimen, aıyptaý qorytyndylarymen tanysyp shyǵýǵa múmkindik aldy. 15 jyldan astam ýaqyt boıy ǵylymı izdenis júrgizip, áıgili úshtiktiń sotyndaǵy aıyptaýlardyń jalǵandyǵyn áshkereleıtin tyń derekterdi ǵylymı aınalymǵa túsirdi. Barshańyzǵa belgili, Memleket basshysynyń jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Búginde memlekettik komıssııanyń jobalyq keńsesi, eki kishi komıssııasy, 13 jumys jáne 17 aımaqtyq toptary qurylyp, ǵalymdarǵa alys-jaqyn shetelder men elimizdegi arhıvterde jumys isteýge ruqsat berilip, keń kólemde zertteý sharalary bastalyp ketti. Komıssııa elimizdegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyǵyn anyqtap, sonyń negizinde jazyqsyz japa shekkenderdi tolyq aqtaýdy kózdeıdi. Osy turǵydan alǵanda Tursyn Jurtbaıdyń jyldar boıy júıeli atqaryp kele jatqan zertteý jumystary memlekettik komıssııanyń mindetimen úndes, ekeýi bir ózenniń arnasyndaı desek qatelespeımiz. Memleket basshysy tamyz aıynda Tursyn Jurtbaıǵa óziniń júrekjardy quttyqtaýyn joldady, buıyrsa Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda memlekettik marapattyń da kýágeri bolamyz dep oılaımyn», - dep qorytyndylady Q. Kósherbaev.




Sonymen birge, Senat depýtaty Murat Baqtııaruly QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaý sózin oqyp berdi.







«Asa qurmetti Tursyn Qudageldiuly, sizdi 70 jasqa tolǵan mereıtoıyńyzben shyn júrekten quttyqtaımyn. Ózińizdi qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, abaıtanýshy, alashtanýshy jáne ultjandy azamat retinde erekshe qurmetteımiz. Sizdiń ádebıet álemindegi qadamyńyz poezııamen bastalyp, tyrnaqaldy týyndylaryńyz sol kezde-aq joǵary baǵaǵa ıe boldy. Ádebıetsúıer qaýymdy elitip áketetin prozalyq shyǵarmalaryńyzdyń da shoqtyǵy bıik. Ómirdiń máni men mańyzyn sýretteıtin «Bir ýys jýsan», «Bolashaqtyń báıteregi», «Túıeshiniń qyzy» sııaqty týyndylaryńyz birden qalyń oqymannyń oljasyna aınaldy. Sodan bergi ýaqytta qalamyńyzdan týǵan shyǵarmalardyń bári qazaq ádebıetiniń qazynasyna qosylǵan qundy dúnıelerdiń qatarynan oryn aldy. Sizdiń otandyq pýblıtsıstıkany órkendetýge sińirgen eńbegińiz de ushan-teńiz. Ulttyq rýhty oıatý jolyndaǵy tabandylyǵyńyzdyń jóni múldem bólek. Abaı murasynyń dáripteýdiń jáne uly oıshyldyń ósıetterin halyqqa keńinen túsindirýdiń ozyq úlgisin kórsete bildińiz. Alash arystarynyń amanatyna adaldyq tanytyp, birtýar tulǵalarymyzdyń ómirin zertteýge bar kúsh-jigerińizdi jumsadyńyz. Uzaq jyldar boıy «Otyrar kitaphanasyn» basqaryp, ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń, tarıhymyz ben rýhanııatymyzdyń órisin keńeıtýge zor úles qostyńyz. Qoǵam ómirine etene aralasyp, qashanda azamattyq jáne qalamgerlik ustanymyńyzdy aıqyn tanytyp kelesiz», - deıdi M. Áshimbaev.

Sóz sońynda Murat Baqtııaruly Máýlen Áshimbaevtyń Tursyn Jurtbaıǵa arnaıy berip jibergen shapanyn japty. Sondaı-aq, Tursyn Jurtbaı Semeı qalasyndaǵy Álıhan Bókeıhan atyndaǵy Qazaq ınnovatsııalyq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetiniń qurmetti professory atandy jáne Semeıge 70 jas mereıtoıyn toılaýǵa shaqyryldy.







QR Prezıdentiniń baspasóz hatshysy, alashtanýshy Berik Ýálı de mereıtoıǵa qatysyp, júrekjardy lebizin bildirdi.




«Búginde biz úshin «júrek maıyn sham qylǵan» Alashtyń aıaýly azmattary bar. Solardyń eń bıik tuǵyrynda turǵany, biz jeti bel asqan mereıli toıyna kelip otyrǵan qazaqtyń erýdıt ǵalymy, ustazymyz – Tursyn Jurtbaı aǵamyz. Táýelsizdik tusynda tulǵalanǵan birneshe býynnyń tarıhı sanasynyń qalyptasýyna, ádebı túsinik pen memleketshildik tanymnyń ornaýyna Tursyn aǵamyzdyń atqarǵan eńbegi men qosqan úlesi orazan zor. Ǵalym úshin eń basty qasıetterdiń biri – jankeshtilik. Ǵylymǵa adaldyq ta, prıntsıpshildik te bári osydan shyǵady. Stýdent kezimizde Tursyn Jurtbaıdyń eki tomdyq «Dýlyǵa» jınaǵyn jastana oqyǵanymyz esimizde. Sonaý Tarǵytaı zamanynan, ıaǵnı qola dáýirinen beri tarıhtyń munarasyndaı qadaý-qadaý tulǵalardy belgi etip, ýaqyttyń jelisimen bizdiń zamanymyzǵa qaraı tartqan sol eńbek bizdiń ulttyq «menimizdi» oıatsa, odan keıin úsh tomdyq «Uranym - Alash» sol sanamyzdy ushar bıikke kóterdi. Al aǵamyzdyń «Abaıtaný, «Áýezovtaný» tarapyndaǵy ulan-ǵaıyr eńbegi óz aldyna bir álem. «Qunanbaı», «Qalıbek Qýanyshbaev» eńbekteri de keıingi óskinniń qolynan túspeı oqylyp kele jatqan súbeli zertteý, súıekti shyǵarmalar ekenin ýaqyt ózi kórsetti», - dedi Prezıdenttiń baspasóz hatshysy.

Nur-Sultan qalasynyń Altaı Kólginov te mereıtoıǵa kelip, ǵalymnyń ult sanasyn jańǵyrtýǵa súbeli úles qosyp kele jatqanyn aıtty.




«Ult tarıhy men ádebıeti qos qanaty ispettes bolǵan Tursyn Jurtbaıdy bári ulaǵatty ustaz, sanaly ǵumyryn otandyq ǵylymdy damytýǵa arnaǵan aıtary mol azamat retinde jaqsy biledi, sheksiz qurmetteıdi. Táýelsizdik jyldarynda ult sanasyn jańǵyrtýǵa súbeli úles qosyp kelesiz. Uly Abaıdy, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovty, ótken ǵasyrda qazaqty ult retinde jańa satyǵa kótergen Alash qaıratkerlerin tyńǵylyqty zerttep, kóptegen qundy eńbekter jazdyńyz. Kóp jyldar kóz maıyńyzdy taýysyp, arhıv aqtardyńyz, buryn bizge eımálim bolyp kelgen tarıhı aqtańdaqtardy, qundy qujattardy jaryqqa shyǵaryp, ǵylymı aınalymǵa engizdińiz. Sizdiń «Dýlyǵa», «Ketbuǵa», «Qunanbaı», «Uranym Alash», «Alash aqıyqtary» syndy eńbekterińiz qazaq ádebıeti men tarıhy ǵylymynda erekshe baǵalanady jáne óz oqymanyn tapqan aıryqsha týyndy sanalady. Qazaqta «Ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeıdi» degen támsil bar. Kitap bop qaptalǵan qundy eńbekterińiz áli talaı býynǵa rýhanı azyq bolary sózsiz», - dedi Altaı Kólginov.




Jıyndy qorytyndylaı kele, mereıtoı ıesi Tursyn Jurtbaı memleket tarapynan kórsetilgen yqylasqa alǵys aıtty.

«Múmkin 70-80 jyldary shyrsha merekesindegi balalarǵa «Bolashaqta memleketti jazýshylardyń balalary, sender basqarasyńdar, óıtkeni qazaqsha bilesińder» degeninde Partkom tarapynan eskertý alǵanymnan keıin, jańa ǵana quttyqtaǵan Saǵat dosymyzdyń uly Máýlenge qarap, memlekettiń basyna jazýshylardyń balalary kelgenin aıtqym keledi, onyń ishinde Qasym-Jomart ta bar. Men muny shyn júregimnen maqtanysh etemin. Sebebi jazýshylar – táýelsizdik rýhynyń sahabalary, al sahabanyń urpaǵy qashanda rýh-ımanyna berik degen sózimdi múmkin Qasym-Jomart Kemeluly da estigen bolar. Osy alǵaýdyń aýanynan men sony anyq sezinemin. Onyń ákesimen 11 jyl birge istep edik. Elimniń Prezıdenti táýelsizdikke baǵyttalǵan azdy-kópti eńbekterimdi elep jatsa, onda shynymen de «estıtin memleket» bolǵanymyz», - dedi Tursyn Jurbaı.




«Ózime aıan bir shyndyq, 7-synyptan 70-ke kelgenimshe qolymnan qalam túsken joq. «Kalıam» sózi qandaı aıan bolsa, qalamnyń maǵan, meniń qalamǵa sondaı adal qyzmet etkenim de aıan. Múmkin, jańylys jazǵan, qate tujyrym jasaǵan, ne jetkize almaǵan, ne kóńil-kúıime jeńdirgen, ne ısharamen, emeýrinmen jetkizgen kezderimiz bolǵan shyǵar, boldy. Biraq 7-synypta Alash qaıratkeri úshin mektepten shyǵaryp jibergen sátten bastap osy ýaqytqa deıin jaryq kórgen 76 kitabymnyń ishinde jalǵandyqqa barǵan, ótirik qolpashtaǵan, shynnyń betin boıaǵan kezim bolǵan joq shyǵar, sirá. Ony óz ómirimdegi bir medetim retinde sezinemin. Óz basyma kelsek, meni ǵalym dep alǵap jatsyzdar, raqmet. Biraq men qalamdy qolǵa alǵan saıyn ózimdi tek qana jazýshy retinde sezinemin. Barlyq dúnıege jazýshynyń kózqarasymen, jazýshynyń ar-ojdanymen, jazýshynyń kórkem oılaý júıesimen qarap, jazýshyǵa qoıylatyn qatań talapty ózime de qoıamyn. Óıtkeni kórkem shyndyqty absolıýtti shyndyq dep esepteımin. Al derekterdi ózimniń pikirimdi dáleldeý úshin ǵana paıdalanamyn. Múmkin ǵalym-jazýshy deseńizder, shyndyqqa jaqyn shyǵar», - dedi Tursyn Jurtbaı.














Joǵary qaraı