Aýa raıy
Astana -3 °S
Almaty -5 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Sensatsııa: Túrkistandaǵy Kúltóbe qalashyǵynda ejelgi hanaka tabyldy

2020 jyldyń 6 tamyz 2020 21:12

TÚRKІSTAN. QazAqparat – Túrkistandaǵy Kúltóbe qalashyǵynda erekshe qurylym - ejelgi hanaka tabyldy. Bıylǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan tańǵalarlyq olja sopylyq qurylystyń orny sanalady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.

Aıta keteıik, QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen jáne Eurasian Resources Group (ERG) demeýshiligimen «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine qarasty «Kúltóbe qalajurtynyń tarıhı nysandaryn qalpyna keltirý» jobasy qolǵa alynǵan. Osy joba aıasynda Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń ǵalymdary aıtarlyqtaı tyń jańalyqtarǵa qol jetkizip otyr. Mamandardyń pikirinshe, kúltóbelik hanaka - birneshe ǵasyrlar boıy – XV ǵasyrdan XIX ǵasyrǵa deıingi aralyqta jumys istegen erekshe mádenı sáýlet eskertkishi sanalady. Óıtkeni munda barlyq úı-jaılar men ǵuryptyq bólmeleriniń qaldyqtary ǵana emes, dárýish tarıqatyna qyzmet etkenderdiń tabyttary belgili bolǵan. Mundaı eskertkish Ońtústik Qazaqstandaǵy Otyrar jáne Qaıalyq qala jurttaryndaǵy qazaqstandyq eki hanakany sanamaǵanda, otandyq ǵylymda is júzinde belgisiz jáne az zerttelgen jumys sanatyna jatady. Atalǵan eki oryn da kólemi men aýqymy boıynsha kúltóbelik úlgiden edáýir kishirek ekeni anyqtalǵan.





«Kúltóbede ashylǵan hanaka - ıAsaýı tarıqatymen tikeleı baılanysty ejelgi dáýirdiń eń qyzyqty qurylymdarynyń biri. Oǵan dálel Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesine jaqyn jerde, ıaǵnı 300 metr qashyqtyqta ornalasýy, múrdelerdiń basy soltústikke, ıaǵnı kesenege qaraı baǵyttalýy. Sopylyq jáne ortodoksaldyq ıslamnyń basty aıyrmashylyǵy qasıetti qabirlerge tabyný týraly I.Galtse, V.Bazılov, I.Stasevıch jáne basqa ǵalymdardyń eńbekterinde aıtylǵan. Qasıetti qabirlerge tabyný qoǵamdastyqtyń negizin qalaýshy nemese sopylyq tarıqatynyń erekshe qurmetti múshesi jerlengen jerlerde kóptegen Orta Azııalyq men Shyǵys hanakalarynyń bolýy anyqtalǵan. Orta Azııada mundaı mysaldar óte kóp. Sonymen birge, áýlıelerge tabyný – ejelgi dáýirde aqsaqaldarǵa jáne áýlettiń negizin qalaýshyǵa tabynýyn Qazaqstannyń ıslamǵa deıingi nanym-senimderinen baıqaýǵa bolady», - deıdi jobanyń ǵylymı jetekshisi, fılosofııa doktory, qaýymdastyrylǵan professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Andreı Hazbýlatov.

Tarıhshynyń aıtýynsha, kóbine joǵarǵy bıleýshiniń nemese onyń ókiliniń tapsyrysy boıynsha mundaı mekemeniń salynýy meshit men medrese salýmen qatar oń is dep sanalǵan. Ádette, olar barlyq musylman elderiniń qalalarynda jáne jol boıynda salynǵan. Kúltóbe qalajurtyndaǵy hanaka - peshi men kishkentaı tandyrlary bar 10 bólmeden turatyn keshen. Ǵımarattyń ońtústik-shyǵys bóliginde 7 jer asty tabyty bar tikburyshty pishindi kesene ornalasqan. Kesene tikburyshty (8 h 11 m) pishindi. Barlyq jerlengenderdiń bastary soltústikke- Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesine baǵyttalǵany hanakanyń ıAsaýı ordenin jatatyndyǵy týraly boljamdy dáleldeıdi.





«Hanaka kesenesiniń ońtústik, soltústik jáne shyǵys jaǵynda tikburyshty aınalma galereıa arshylǵan, qabyrǵalardyń bir bóligi shıki kirpishten, al basqa bóligi kúıdirilgen kirpishten jáne ózenniń úlken tastarynan jasalǵan. Keseneniń batysynda, uzyn merıdıonaldy qabyrǵa boıynda ońtústikten soltústikke qaraı batystan kireberiste bir qatarda ornalasqan 8 qujyr (kishkene bólme) ornalasqan. Nysannyń soltústik-batys bóliginde jer ústi qurylymdary nyǵaıtylmaǵan, turmystyq qajettilikter men ujymdyq rásimge qoldanylatyn aıvan – jabyq terrassasy bolǵanǵa uqsaıdy»,- dep túsindiredi arheologtiń biri Erlan Qazızov.

Jobanyń bas ǵylymı qyzmetkeri Janerke Shaıǵozovanyń sózinshe, bul hanaka ınstıtýttyń ǵylymı tujyrymdamasymen aınalysyp jatqan «Kúltóbe qalajurty» ashyq aspan astyndaǵy arheologııalyq parkiniń «marjany» sanalatyn I-II ǵasyrlardaǵy qańly dáýiriniń kires tárizdi ordasymen teń dárejede bola alady. Bul ǵımarattyń biregeıligi tek sopylyq keshenniń arhıtektýralyq tujyrymdamasynda nemese sheshiminde ǵana emes, sonymen qatar ıAsaýı joly ókilderiniń ómiri men jumysynyń kóptegen aspektilerin ashady. Jalpy Kúltóbe qalajurtyn zertteýshi ǵalymdar tarıhı ornynnan tabylǵan nýmızmatıkalyq jáne ózge de materıaldarmen birge, antropologter men genetıkterdiń adam súıegin zertteý jumystary jańa aqparattardy bilýge jáne Qazaqstan tarıhynyń jańa bir «betin» ashýǵa múmkindik beredi dep úmittenip otyr.





«Ejelgi Túrkistan qalasynyń tarıhy qazirgi tańda Kúltóbe dep atalatyn arheologııalyq eskertkishten bastalatynyn 1972 jyldan beri ataqty Qazaqstan ǵalymy K. Aqyshev bastaǵan Otyrar arheologııalyq ekspedıtsııasy júrgizilgen qazba jumystary dáleldegen. Bul arheologııalyq eskertkish «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń aýmaǵynda ornalasqan. Atalǵan qoryq-mýzeı qalyptasqan beri osy Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń usynysymen jáne bólingen qarjysyna qalashyqta birneshe ret arheologııalyq zertteýler uıymdastyrylǵan bolatyn. Osy zertteýlerge Qazaqstannyń ataqty ǵalymdary qatysqan. Atap aıtsaq – K. Baıpaqov, M. Eleýov, E. Smaǵulov, M. Tuıaqbaev jáne t.b. 1997 jyly E. Eleýov, M. Tuıaqbaev jáne Z. Isabekov bastaǵan Túrkistan arheologııalyq ekspedıtsııasy Túrkistan qalasynyń jasy 2000 jyl ekenin dáleldeıtin arheologııalyq jádigerlerdi tapqan bolatyn», - deıdi «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi dırektorynyń orynbasary Baqytjan Nurhanov.

Onyń aıtýynsha, 2018 jyly QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrmasymen «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń bes jyldyq damý tujyrymdasy daıyndalyp bekitilgen. Osy tujyrymdamada Kúltóbe qalashyǵyn ashyq aspan mýzeıine aınalýyna arnalǵan is-sharalar qarastyrylǵan. Osyǵan baılanysty 2019 jyly Qazaq mádenıet ǵylymı-zertteý ınstıtýty QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen jáne ERG kompanııasynyń qarjylaı kómegimen iri kólemdi arheologııalyq zertteý jumystaryn bastady. Atalǵan ǵylymı-zertteý jumystary úsh jylǵa josparlanǵan.

Sonymen birge QR Mádenıet jáne sport mınıstri 2019 jyldyń 15 tamyzynda Túrkistan qalasynyń rýhanı-mádenı ortalyǵynyń damýynyń ǵylymı negizdemesin qalyptastyratyn Ǵylymı-metodıkalyq keńestiń qurýyna buıryq shyǵardy. Osy Keńes Kúltóbe qalashyǵynyń zertteý jumystaryna da kóp kóńil bóledi. Keńestiń músheleriniń usynystarynyń negizinde arheologııalyq zertteý jumystarynyń baǵdarlamasy bekitilip, qazirgi tańda sonyń nátıjesinde zertteý jumystary jetistikke jetip jatyr.





Joǵary qaraı