Aýa raıy
Astana -6 °S
Almaty -5 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Memlekettiń myqty bolýy - ult rýhynyń  bıiktigine baılanysty

2020 jyldyń 27 qarasha 2020 18:43

NUR-SULTAN. QazAqparat – Jaqynda onlaın formatta «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys HH sezi ótti. Elbasy, partııa Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bul sezdiń burynǵylardan ózgerek jáne aldymyzda turǵan maqsat-mindetterdi iske asyrý úshin mańyzy zor ekenin aıtty. Rasymen, pandemııa kezinde uıymdastyrylyp otyrǵan osy jıyn egemen elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýy turǵysynan erekshe mánge ıe.

Sezde Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev partııanyń 2025 jylǵa deıingi «Ózgerister joly: árkimge laıyqty ómir» atty saılaýaldy baǵdarlamasyn tanystyrdy. Prezıdent atap ótkendeı, bul – jan-jaqty pysyqtalǵan, barlyq talap-tilekter eskerilgen naqty qujat. Onda aldaǵy ýaqytta iske asyratyn negizgi basymdyqtar aıqyn kórsetilgen.⠀Olar: ár azamatqa óz áleýetin júzege asyrý úshin teń múmkindik berý, ıntellektýaldy ult qalyptastyrý, óńirlerdiń turaqty ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý, halyq únine qulaq asatyn, esep beretin memleket jáne azamattardyń jaýapkershiligin arttyrý. Prezıdentimiz aıtqandaı, baǵdarlama eldiń áleýmettik ilgerileýine jáne azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan naqty sharalar keshenin usynady. Olardy iske asyrý úshin 21 trıllıon teńge bólinetin boldy. Bul qarajat memleket tarapynan halyqtyń barlyq tobyna birdeı qoldaý kórsetýge jumsalady. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Murat Baqtııarulymen suhbattasqan edik.

- Murat Baqtııaruly, Senatta depýtat boldyńyz, qazir komıtet Tóraǵasysyz, Qyzylordada ákim orynbasary bolyp, óńirdiń kórkeıýine basshylyq jasadyńyz, Qazaq Memlekettik zań ýnıversıteti, Qyzylorda fılıalynyń dırektory boldyńyz. Uzaq jyldar jastarmen jumys istep, jol siltedińiz. El tarıhyn ulyqtaýdaǵy eleýli eńbekterińiz kópke málim. Mádenıet pen óner salasynda irgeli el kóńilinen shyqqan sharalar uıymdastyryp ornyqtyrdyńyz. Qazir «halyq únine qulaq asatyn memleket» negizinde, el tilegi men nıetin aıtyp, qoǵammen ashyq suhbat ótkizýdiń ónegeli jolyn kórsetip kelesiz. Azamat retinde el aldyndaǵy paryz ben qaryzyńyzdy tolyq ótep júrmin dep ózińizge esep bere alasyz ba?

- Ár adamnyń Qudaıy - óziniń ary. Sondyqtan da ar adamılyqtyń eń joǵary ólshemi. 15-16 ǵasyrlarda Qazaq handyǵynyń astanasy, kóptegen tarıhı oqıǵalardyń kýási bolǵan Syǵanaq qalasy meniń týǵan jerimnen alpys shaqyrymdaı jerde ornalasqan. Jańaqorǵan aýdany Sýnaq Ata aýylynyń janynda shógilip jatqan qorǵandar orta ǵasyrlarda memleketimizdiń saıası ordasy men órkenıet, saýda ortalyǵy bolǵanyn jas urpaq bile bermeıdi. Bala kezimde tarıhı kitaptarǵa qumar bolǵandyqtan ba, keıin mamandyq tańdaǵanda tarıhshy bolýdy mańdaıymyzǵa buıyrypty. Qazaqstannyń orta ǵasyrlar tarıhy stýdent kezimizde sovettik ıdeologııanyń sheńberinen shyǵa almaı taptyq turǵyda oqytylǵanyna qaramastan sol dáýirden lektsııa oqyǵan KazGÝ - diń professorlary S. Joldasbaev, M. Eleýov asa bilimdi, óz salasynyń bilikti mamandary boldy. Sol kezde Syǵanaq, Otyrar, Saýran, Jankent qalalary týraly kóp málimet aldyq.

Ókinishke qaraı orta ǵasyrlyq qalalar kóptegen sebepterge baılanysty bizdiń dáýirimizge qulaǵan úıindi tóbeler, jartylaı qorǵandar kúıinde jetti. Arheologııalyq qazba jumystar da kóp ýaqytqa deıin júıeli túrde júrgizilmeı, tabylǵan dúnıeler talan-tarajǵa ushyrady. Kesh bolsa da Úkimet endi qolǵa alyp, arnaıy zań qabyldap bul salada tártip ornatýǵa talpynys jasaýda. Bul az. Jalpy biz tarıhı qalalarymyzdy birtindep orta ǵasyrlyq keıpine keltirýdi bastaýymyz kerek. Muny mádenıetke jaýapty mınıstrdiń qulaǵyna salǵanmyn. Bul birinshiden, týrızmdi damytýǵa keń jol ashady. Ekinshiden, tarıhı fılmderimizdi qyrýar qarjy bólip syrt memleketterde emes, ózimizde, osy qalpyna keltirilgen qalalarda túsirýge múmkindik beredi. Úshinshiden, babalarymyzdyń qaldyrǵan muralary, jas urpaqtyń boıyna óziniń tarıhyna, memleketine degen súıispenshilik sezimin nyǵaıtady. Qalpyna keltirý jumystaryn Halyqaralyq Batys Evropa- Batys Qytaı jolynyń boıynda ornalasqan Syǵanaq qalasynan bastaý kerek. Óıtkeni, jazyq jer, eldi mekender, sý janynda bar. Osydan úsh jyl buryn Jańaqorǵan aýdanynyń atyn Syǵanaq dep ózgertý, al aýdan ortalyǵyn Jańaqorǵan ataýymen qaldyra bereıik degen pikirimdi kópshiliktiń nazaryna usynǵanmyn. Bul usynysqa alýan túrli pikirler aıtyldy. Degenmen, kezinde qazaq halqyn uıystyryp, memleket úshin mańyzdy sheshimder qabyldaǵan, 120 jyldan astam handardyń ordasy bolǵan Syǵanaq qalasy bir aýdannyń atyn ıemdene almasa tarıhymyzǵa jasalǵan ádiletsizdik bolar edi dep oılaımyn. Mine qarap otyrsańyz, adam bolyp jaratylǵan soń bul fánıde atqarar sharýa eshqashan tolastamaq emes.

Burynǵyny kókseı bergen elde búgingi ómirge úılese almaýshylyq bolady. Baıaǵynyń qurmettisin qurmetteı almaǵan eldiń bolashaǵy bulyńǵyr. Demek kókseý men qurmet eki bólek túsinik. Osy tarapta maǵan taǵdyrym artqan jaýapkershilikti paryzym retinde oryndaýdy el aldyndaǵy boryshym sanaımyn. Ultqa qyzmet eń abyroıly da qasıetti is.

Memlekettiń myqty bolýy - sol memleket qurýshy ult rýhynyń bıiktigine baılanysty. Memleket ultty qalyptastyrmaıdy, qaıta ult memleketti qalyptastyrady.

- Sizge qatysty qoǵamdyq kózqaras úlken teńizdiń tolqynyndaı. Qaı qyzmette júrseńiz de kreatıvti áreketterińizben este qalasyz. Qaı qyzmet tizginin alsańyz da múlgip ketken sanaǵa tosynnan óz pikirlerińizben kelip asaý tolqyndardaı silkinis jasaısyz. Mundaı bolmaǵanda Baqtııaruly óz kezinde ákim de mınıstr de bolar edi deıdi zamandastaryńyz. Ókinbeısiz be, jurt sekildi tynysh júrmeı, mazasyz saýaldarmen joǵary jaqty mazalaı bergenińizge?

- Qazirgi tańda áleýmettik jelilerde Úkimet pen Parlamentti synaýda qulaq estip, kóz kórmegen neshe túrli ǵaıbat sózder men qarǵystardan kóz súrinedi. Sóz joq, árbir qoǵamnyń saıası mádenıeti bolady. Mádenıetti qalyptastyrý tek memlekettiń ǵana emes, barlyq tulǵa qalyptastyrýshy ınstıtýttardyń (balabaqsha, mektep, JOO , ujymdar, otbasy t. b. ) mindeti. Saıasatta dáleldengen aksıoma bar, ol qoǵamnyń eń basty kórsetkishi —halyqtyń barlyq toptaryn qanaǵattandyratyn áleýmettik ádilettilik jasaı alǵan qoǵamnyń saıası mádenıeti de joǵary bolatyndyǵy. Tolassyz synı pikirler men bılikti aıyptaýshylardyń kóbeıýi, qoǵamnyń materıaldyq jáne rýhanı turǵyda jiktele túsýi, biz qurǵan qoǵamnyń ádilettilikten áli alys ekenin kórsetedi. Ásirese memleket qurýshy Ulttyń ǵasyrlar boıyotarshylar tarapynan aıaqqa taptalyp kelgen tili, rýhy , dini kúnkórisi táýelsizdik alǵannan keıin qalpyna keledi degen senimderine selkeý tústi. Sońǵy otyz jylǵa jýyq qoǵamnyń barlyq salasyn ózgertýge jasalǵan úzdiksiz reformalar qalyń buqaranyń úmitin aqtaı aldy ma? Álde onyń jemisin búgingi qoǵamdyq pikirde kóp aıtylyp júrgendeı, qoly uzyn azǵantaı top qana kórdi me? Jalpaq áleýmettiń qoly nege jetpedi? Turmys tapshylyǵyn tartyp otyrǵandardyń kóńilderin qalaı kónshitemiz? Bul barlyǵymyzdy tolǵantyp júrgen áleýmettik ańsarlar. Prezıdentimiz únemi aıtyp júrgen ádiletti qoǵam qurýdaǵy Úkimet pen Parlamenttiń moraldik, tarıhı jáne quqyqtyq jaýapkershiligi óte joǵary ekeni daýsyz. Sondyqtan da atymyzǵa aıtylyp jatqan syn pikirler oryndy dep esepteımin. Biraq búkil Parlamentke laǵnet aıtý, jeke bastyń ar- namysyna tıip, ony qarǵys sózdermen balaǵattaý shekten shyǵýshylyq , mádenıetsizdik dep bilemin. Parlamentte de, Úkimette de memleketshil, óz qyzmetin adal atqaryp júrgen ary taza azamattar barshylyq.Qandaı laýazym ıesine bolmasyn, onyń jeke aryna til tıgizbeı, oryndy jerde syn aıtý, jibergen kemshilikterdi synaı otyryp, ony túzetýdiń balamalyq joldaryn kórsetý arqyly pikir bildirý mádenıeti túbi qalyptasar. Barymyzdy baǵalap, joǵymyzdy órkenıetti jolmen izdep taba bileıik degim keledi.

Osy tusta kópti kórgen azamat retinde myna alaı da túleı pandemııa kezinde ini – qaryndastaryma aldymen amanshylyq tileımin. Ǵumyryń bolsa buıyrǵan dúnıe eshqaıda qashpaıdy. Sondaı bir sátte bylaı degen edim...

...Amanjol aınalaıyn qulaq salǵaısyń. Árkimniń baq - talaıy — ózinen. Ómir — arman. Armany joq adam naǵyz adam bola almaıdy. Ómir — sabaq. Sondyqtan da ómirińde eshkimge bas ıip, qadirińdi túsirme.Sátsizdigiń úshin eshkimdi kinálama, eshbir jannyń aldynda jaramsaqtanyp aqtalma. Eshkimge táýeldi bolmaýǵa tyrys. Astamshyldyqtan aýlaq júr. Sóıleýshiden tyńdaýshy baǵaly ekenin únemi este usta. Ómirde kezdesetin óz qıynshylyǵyńdy óziń jeńýge úıren. Sonda ǵana sen naǵyz AZAMAT bolasyń.

- Bizde rýhanı elıta bolmaı keleshegimiz bulyńǵyr! Egemendi el bolǵaly 30 jyl boıy qalyptasqan «yńǵaıly kópshiliktiń» qasań tartqan sanasyn ózgertip, qoǵamdy jańǵyrtyp, qashan rýhanı elıta jasaımyz? Sananyń eń joǵarǵy deńgeıine alyp shyǵatyn jańa bilim men rýhanı elıta bolýy kerek. Shyndyq rýhanı elıtada. Osynyń joldaryn izdeý, ınvestıtsııa salý kerek. Osyndaı kózqaras bar. Osyǵan ne deısiz?

- Memleket basshysy halyqqa arnalǵan dástúrli joldaýyn jarııalaıdy. Qoǵamda qordalanǵan, sheshimin tappaı kele jatqan máseleler barshylyq. Eń bastylary: bıliktiń joǵary eshalonynan bastap eń tómengi býynyna deıin shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan jemqorlyqtan tazarta almaýshylyqqa baılanysty memlekettiń mıllardtaǵan qarjysynyń talan-tarajǵa ushyraýy, baılar men kedeılerdiń múlik teńsizdikteriniń onan saıyn alshaqtap, nátıjesinde qoǵamda kedeılený protsesiniń kúsheıe túsýi, basqarý júıesinde detsentrılızatsııa prıntsıpinen ortalyqqa barynsha shoǵyrlandyrý sıpatynyń kúsheıýi, Jergilikti ózin ózi basqarýdyń formalızmge ushyraýy, áleýmettik salada júrgizilip jatqan reformalardaǵy júıesizdik jáne jaýapkershiliktiń jetispeýi, qoǵamdyq qatynastardy demokratııalandyrýdyń áli de bolsa baıaý júrgizilýi, jumyssyzdyqtyń jappaı etek alýy, kúnkóris deńgeıiniń tómen bolýy, azyq- túlik jáne halyq tutynatyn taýarlar baǵasynyń qymbattaı túsýi.

Prezıdent joldaýynda osy jáne basqa da máseleler aıtylyp ǵana qoımaı, ony sheshýdiń naqty tetikteri jasalady dep oılaımyn. Qazir qoǵamda joǵarydaǵylar burynǵysynsha basqara almaıtyn, tómendegiler eskishe tura almaıtyn ahýal qalyptasýda. Ony sheshýdiń eń tıimdi joly - kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn, qoǵamnyń barlyq salasyna qatysty júıeli, ádiletti reformalyq jol jáne zańnyń dıktatýrasy. Biz halyqtyń sońǵy kezderi bılikke degen joǵalta bastaǵan senimin qaıtarý arqyly bıliktiń lıgıtımdigin, memleketimizdiń turaqtylyǵyn, táýelsizdigimizdiń beriktigin nyǵaıta túsetin bolamyz.

Demek, kóp másele ózińiz aıtyp otyrǵan qoǵamdy jańǵyrtýǵa shynymen bel buǵan aldynǵy qatarda júrgen rýhanı elıtamyzǵa da qatysty. Osy oraıda ózim kórgen, kúnde kórip júrgen jáıtten mysal keltireıin.

Talaı jyldar jyrǵa aınalǵan Qyzylorda qalasynyń jańadan salynatyn aeroportyna qatysty pikirim. Tyńdap kórińiz. Maǵan jumys babymen sol óńirge kóbirek ushýǵa týra keledi. Qyzylorda aeroporty jylyna nebary 80-90 myń jolaýshyǵa qyzmet kórsetedi. Elimizdiń ary ketkende úsh qalasyna ǵana áýe reısteri qatynaıtyn aeroportqa mıllıardtaǵan qarjyǵa jańa termınal salý kerek degen áńgimeniń qandaı qajettiligi bar edi? Kezinde Qyzylorda qalasynyń ákimi bolǵan Qojahmet Baımahanovqa úlken rahmet aıtýymyz kerek. Qarjynyń joq kezinde joqtan bar jasap, jıyrma jylǵa jýyq halyqqa qyzmet etip kele jatqan qazirgi termınaldy salyp berdi. Endi azǵantaı qarajatpen osy termınaldy kúrdeli jóndeýden ótkizip, qyzmet kórsetý sapasyn qazirgi talaptarǵa saı etip jasap alsaq, osy termınal jolaýshylarǵa áli jıyrma jyl qyzmet jasaıtyn bolady. Kórpege qarap kósilgenimiz durys bolady. Bul mysaldan kóp dúnıeni ańǵarýǵa bolady dep oılaımyn. Qazaq qoǵamynyń órkendep damýy úshin aıtatyn durys oıyń joq bolsa, úndemeı qalǵanyń jaqsy. Óıtkeni úndemeı qalǵannyń ózi keıde úlken sóz aıtqanmen birdeı.

Qoǵamdaǵy bolyp jatqan qubylystardy jan- jaqty taldaýdan góri bar páleni ózgeristerge jabýǵa tyrysatyn bir- birimizge degen tabashyldyq basym. Jaǵadan alyp, jarmasa ketetin áýpirim jańashyldyq pen tirsekten shalyp baǵatyn tásilqoı eskishildik taıtalasy ultymyzdyń soryna aınalmasa eken degen oı kúndiz – túni meni mazalaıdy.

- Til joıylsa, ult ta joıylady. Tilimizdiń kókjıegin keńeıtý barshamyzdyń mindetimiz! Murat Baqtııaruly, Senator retinde osy turǵydaǵy oılaryńyzdy ortaǵa salsańyz. Oqyrmandarymyzdyń bir tilegi, mine bastalyp otyrǵan Májilis jáne Maslıhat depýtattarynyń saılaýy týraly da oraıy kelip turǵanda aıtyp ótseńiz..

- Parlament - Konstıtýtsııa boıynsha bıliktiń úlken tarmaǵy, ıaǵnı zańdar qabyldaıtyn memlekettik organ. Ókinishke oraı, osy kezge deıin elimizde tek eki zań ǵana memlekettik tilde, qalǵandardyń barlyǵy resmı tilde jazylǵan. Álemdi bylaı qoıyp, burynǵy Keńester Odaǵy memleketteriniń ishinde kólemi japyraqtaı Baltyq jaǵalaýy, Kavkaz, kórshi Orta Azııa elderi sońǵy otyz jyldan beri zańdaryn óz tilderinde jazyp, qajet bolsa orys tiline aýdarady. Biz resmı tilde jazamyz, sosyn qazaq tiline aýdaramyz. Aıtarǵa sóz joq. Ulttyq namys, Uıat degen uǵymdar táýelsiz el bolǵanymyzǵa otyz jyldaı bolsa da otarshyldyq sananyń qatparynda áli uıyqtap jatyr. Ultymyzdyń zııaly qaýymy da, Parlamentte bizge deıingi depýtattar da, biz de osy máseleni shyryldap aıtqanymyzben baıaǵy jartas bir jartas bolyp qalýda. Ulttyń — ULT ekenin aıqyndaıtyn eń negizgi belgisi onyń tili. Oılanyp kóreıikshi, memlekettiń tili - sol qoǵamnyń barlyq salasynda tolyqqandy qoldanylmasa ony qandaı ultqa jatqyzamyz?

Bir nárse aqıqat, bizdiń barlyq bılik tarmaqtary men zańdarymyz memlekettiń atyn ıemdengen ult tilinde sóıleıtindeı ZAŃ qabyldamaıynsha, shırek ǵasyrdan beri til týraly aıtylyp kele jatqan úgit-nasıhat jumysynyń nátıjesi mardymsyz bolyp qala beredi. Saıası sheshim qabyldaıtyn ýaqyt áldeqashan keldi...

Orys tili memlekettiń barlyq salasynda fýnktsıonaldyq turǵyda ústemdikkke ıe. Sheshim shyǵarýshy joǵary eshalon, saıası elıta ókilderiniń kóbi orystildi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq tilinde sóıleý maqtanysh bolýy úshin qoǵamda oǵan degen qajettilikti arttyrǵan jón. Memlekettik qyzmetke, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz jumys isteıtin laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde kásibı biliktiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattarǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese baspasóz máslıhattarynda memlekettik tilde sóılep, pikir almasa almaıtyn memlekettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda – anahronızmge aınalýǵa tıis», – degen bolatyn. Bul qazaq tiline degen qajettilikti jasaý jolyndaǵy durys qadam.

«Aldaǵy ýaqytta sarapshylardyń pikirinshe, halqymyzdyń sany 19 mıllıonǵa, al memleket quraýshy ult – qazaqtardyń úlesi keminde 78 paıyzǵa jetedi dep kútilýde. Buıyrtsa, aınalasy otyz jyldyń ishinde qazaqtardyń el halqyndaǵy úles salmaǵy 1991 jylǵy 39 paıyzdan eki ese artqaly otyr. Endigi kezekte ultaralyq kelisimdi saqtaı otyra til jáne basqa da ulttyq máselelerdi qoǵamda aıqynyraq aıtýǵa negiz bar dep esepteımiz».

Tulpardan esek ozǵan, aqyldydan eser ozǵan, shyn sózden ósek ozǵan zaman bolyp tur ǵoı...

Qandaı deńgeıdegi saılaýlar bolsyn, ol qoǵamda daý-damaı, qaıshylyq týǵyzý úshin emes, kerisinshe sol qaıshylyqtardyń aldyn alyp, ultty uıystyrýǵa , sol arqyly halyqtyń turmysyn, áleýetin jaqsartý úshin ótkizilýi kerek. Parlament tek zań shyǵarýshy organ emes, ótkir oılarymen, sheshen tilimen elge úlgi bolatyn, oı salatyn alań. Onda saıası saýatty, adamı qasıeti joǵary, óz óńirinde, qoǵamda úlken yqpaly bar, óz salalarynyń bilikti mamandary, óz oılaryn ashyq jetkize alatyn tulǵalar bolý kerek. Saıası monopolııa bılik úshin san jaǵynan utysty bolǵanymen, sapa, moraldyq jaǵynan utylys. Saıası básekelestik eldiń damýy, bolashaǵy týraly balama baǵdarlamalar týdyrady. Jasyryn, astyrtyn tásilderdiń úlesi azaıady. Belsendi, bilikti jańa tulǵaly azamattardy anyqtaıdy.

Aınalyp kelgende bárimizdiń oralatyn altyn ordamyz ol – ulttyq kodymyz. Ol týraly tańnan keshke deıin toqtamaı aıtýǵa bolady. Bir sátten – bir mezettik móltek syrymmen bóliseıin.

Qazaqtyń qaraúıi men úshin erekshe ystyq. Óıtkeni orta mektep bitirgenshe jaz aılaryndaǵy búkil balalyq shaǵymyz osy shańyraqtyń ishinde ótti. Ásirese túnde uıyqtar aldynda shalqamyzdan jatyp, shańyraqtan ashyq aspandaǵy juldyzdardy sanap, sol juldyzdardy ózimizshe menshiktep alatynbyz. Sol juldyzdar bizdi aldaǵy armandarǵa jeteleıtin. Bárimiz de ushqysh, ǵaryshker bolýdy qııaldaıtynbyz. Sol arman, qııal qasıetińnen aınalaıyn bir ǵana shańyraq —ǵylym doktory men ǵylym kandıdaty, laýazymdy memlekettik qyzmetker, polkovnık sııaqty el azamattaryn tárbıeledi.


Joǵary qaraı