Aýa raıy
Astana -13 °S
Almaty -10 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Koronavırýs mıgratsııaǵa qalaı áser etti

2020 jyldyń 29 qazan 2020 19:00

NUR-SULTAN. QazAqparat - Bıylǵy COVID-19 pandemııasy álem halqynyń mobıldiligin, ishki-syrtqy mıgratsııasyn, jalpy adamdardyń kúndelikti qozǵalys sıpatyn ózgeriske ushyratty. Áýe keńistigi ushaqtardan bosady, júk poezdary júıtkip jatqanymen, jolaýshylar tasymaly toqtatyldy, qalalardyń qaınaǵan tirshiligi shekteldi. Bıylǵy pandemııanyń mıgratsııaǵa áseri densaýlyq saqtaý salasy men ekonomıka qalpyna kelgennen keıin de saqtalady dep boljanýda. Strategy2050.kz álemdik ahýalǵa sholý jasap kórdi.

Adamdar qozǵalysty, barys-kelisti toqtatqan kezde ǵana kórshisine qonaqqa barý, jumysqa qoǵamdyq kólikpen jetip alý, teatrda kezekti qoıylym, kınoteatrda otbasymen jańa fılm kórý, shet eldegi konferentsııaǵa baryp qatysý kúndelikti ómir tájirıbesiniń negizgi bóligi ekenin túsinedi.

Adamdardyń mobıldiligi tarıhı damýda ártúrli formada kórinip otyrdy. Ushaqtar, poıyzdar, keme qatynasy men avtomobılder qaýipsiz, tıimdi jáne qoljetimdi bola bastaǵandyqtan, eldi mekender arasynda, búkil álemde jumysqa, oqýǵa, emdelýge, demalýǵa barys-kelis turaqty jáne úzdiksiz boldy.

Al, ınternettiń paıda bolýymen jáne áleýmettik jelilerdiń keń taralýymen ishki jáne syrtqy mıgratsııaǵa degen umtylys halyq shoǵyrlanǵan ortalyqtardan bastap shalǵaıdaǵy aýyldarǵa deıin tarap ketti.

Adamdar ǵalamtordyń kúshimen shet eldiń bir óndiris ortalyǵynda jumys bar ekenin, áldeqandaı aralda jeńildikpen demalýǵa bolatynyn, alys-jaqyn memlekettiń ǵylymı ortalyǵynda taǵylymdamadan ótýge bolatynyn bir mezette anyqtap, bıletterin brondap, nátıjesinde ishki jáne halyqaralyq mıgratsııa birneshe ese artty.

Mıgratsııa – halyqtar arasyndaǵy jer aýdarý nemese turǵylyqty mekenjaıyn aýystyrý protsesi. Latynshadan aýdarǵanda «migratio» – «kóshý, ornalasý» degendi bildiredi. QR zańnamasy boıynsha jáne Termınologııalyq komıtettiń bekitýimen «mıgratsııa» sózi qazaqsha qujattarda «kóshi-qon» dep kórsetiledi.

Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqtyń kóshi-qony týraly 2011 jylǵy 22 shildedegi № 477-IV Zańynda «Kóshi-qon – jeke tulǵalardyń bir memleketten ekinshi memleketke, sondaı-aq memleket ishinde turaqty nemese ýaqytsha, erikti túrde nemese májbúrli túrde qonys aýdarýy» degen anyqtama berilgen.

«Kóship kelýshi», «qonys aýdarýshy», «oralman», «eńbek kóshi-qony», «ishki kóshi-qon» jáne t.b uǵymdar osy zańnamada kórsetilgen. Qazaqstan jaǵdaıynda «oralman», keıingi «qandastardyń» taqyryby – kóshi-qon máselesindegi zertteıtin jeke úlken sala.

Kóshi-qon týraly pikirtalastardyń kópshiliginde bastapqy másele tsıfrlyq málimetter bolyp sanalady. Mıgratsııa sııaqty jahandyq áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıine baılanysty bolatyn masshtabty ózgeristerdi, paıda bolatyn tendentsııalardy zertteý biz ómir súrip jatqan álemdi túsinýge jáne bolashaqty josparlaýǵa kómektesedi.

Halyqtyń kóshi-qony belgili bir memlekettiń ishki áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynan bastap, qabyldanǵan arnaıy baǵdarlamalar, aımaqtyq konflıktiler, turaqsyzdyq pen daǵdarys, saıası-ekonomıkalyq sanktsııalar, bıylǵy jaǵdaıda pandemııa jáne engizilgen karantındik shekteýlermen de baılanysty ekenin ańǵardyq.

Halyqaralyq mıgratsııa uıymynyń(HMU) derekteri boıynsha, 2019 jyly álemde 272 mıllıonǵa jýyq halyqaralyq mıgrant sany anyqtalǵan, bul álem halqynyń 3,5 paıyzyn quraıdy.

Byltyr halyqaralyq mıgranttardyń 52 paıyzy – erler, 48 paıyzy – áıelder bolǵan. Mıgranttardyń basym kópshiligi, ıaǵnı 74 paıyzy 20-64 jas aralyǵyndaǵy jumysqa qabiletti azamattar. Negizi jyl saıyn halyqaralyq mıgranttardyń sany ósip kele jatqanymen, 3,5 paıyz degen halyqtyń óte az bóligi.

Demek, mıgranttardyń óz memleketi aýmaǵynda bolýy qalypty jaǵdaı bolyp qala beredi. Adamdardyń basym kópshiligi shekara asyp ketpeı, óz eliniń ishinde basqa qalalar men aýdandarǵa qonys aýdarady (2009 jyly dúnıejúzi boıynsha 740 mıllıon ishki mıgrant bolǵan).

Alaıda, halyqaralyq mıgranttar sanynyń kóbeıýi ýaqyt óte kele sandyq jaǵynan da, proportsıonaldy túrde jáne buryn boljanǵannan birshama jyldam qarqynmen ósip kele jatty.

Adamdardyń basym kópshiligi halyqaralyq aýqymda jumys, otbasy jáne oqý sebepterimen kóshi-qon protsedýralaryn kedergisiz ótip jatqanymen, álemniń keı bóliginde azamattyq soǵys, aımaqtyq turaqsyzdyq, qýdalaý jáne apattar sııaqty qaıǵyly sebeptermen úı-jaılaryn tastap ketkender de barshylyq.

Halyqaralyq kóshi-qon jahandanǵan álemdik ekonomıkanyń ajyramas jáne qajetti bóligi bolyp keledi. Degenmen onyń bet-beınesi ár aımaqta, elde jáne qalada, sondaı-aq ár otbasynda ártúrli bolady. Halyqaralyq mıgratsııa uıymynyń óńirler boıynsha zertteýine súıensek, Ortalyq Azııadaǵy kóshi-qon osy aımaqtan tys jerler jáne Reseı Federatsııasynyń soltústigimen de baılanysty.

Mysaly, 2019 jyly 5 mıllıonǵa jýyq ortalyqazııalyq mıgrant Reseı Federatsııasynda ómir súrgen. Salystyrmaly túrde keıbir saladaǵy joǵary jalaqy men jumys orny, tildik kederginiń joqtyǵy jáne vızalyq jeńildikter jaǵynan Reseı Federatsııasy atalǵan aımaqtyń mıgranttaryna tartymdy bolyp keledi.

Reseı Federatsııasynda kóptegen jyl jumys istep, kásip ashqan azamattardyń óz jerlesterin tartýy kóptep kezdesedi. Ortalyq Azııadan Reseı Federatsııasyna kóship barýshylardyń barlyǵy birdeı biliktiligi tómen eńbek mıgranttary emes.

Mysaly, Qazaqstannan baratyn mıgranttar qatarynda stýdentter men joǵary bilikti mamandar da basym. Ortalyq Azııadan álemniń jetekshi elderine qonys aýdarýshylar da az emes ekeni belgili.

Kórshiles Qytaıda, Eýropa memleketterinde jumys isteý men otbasylyq ómirge qolaıly jaǵdaı qarastyrylǵan. Sońǵy jyldary Ortalyq Azııadan jumys izdep Túrkııa jáne Koreıa Respýblıkasyna kóshken azamattar kóp, ásirese Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan sııaqty eldermen ekijaqty eńbek kelisimderi jasalǵan.

Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy ishki mıgratsııa onyń tarıhı qalyptasqan geografııalyq, mádenı, ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik qatynastarymen tikeleı baılanysty. Ortalyq Azııadaǵy mıllıondaǵan halyqaralyq mıgranttar negizinen osy sýbaımaqtan jáne basqa aımaqtardan bolyp otyr.

Al, mıgranttar negizinen burynǵy Keńes Odaǵy elderinen keledi, olardyń kópshiligi qazirgi ýaqytta Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń músheleri. Mysaly, HMU málimeti boıynsha, osy aımaqta 2019 jyly shet eldik mıgranttardyń basym bóligi Qazaqstanda (3,7 mıllıon) turǵan eken jáne olardyń 2,4 mıllıony Reseı Federatsııasynda dúnıege kelgen.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan negizinen tranzıttik jáne turaqty turýǵa tartymdy el bolyp sanalady. Sonymen qosa, ártúrli elderden bilikti jumysshylar jáne Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ózbekstannan eńbek mıgranttary da keledi.

Onyń ústine 2015 jyly Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaqtyń qurylýy Qazaqstan men Qyrǵyzstandy qosa alǵanda, oǵan múshe memleketterdiń azamattaryna Odaq aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa, ómir súrýge, jumys isteýge jáne oqýǵa múmkindik berdi.

Qazirgi ýaqytta óńirde mıgratsııalyq aǵyndy jetildirý, onyń ishinde shekaralardy basqarý, mıgranttardyń quqyqtary men olardyń qorǵalýyna, zańsyz kóshi-qon aspektileri boıynsha yntymaqtastyqqa kóńil bólinýde.

Mıgranttardyń, sondaı-aq olardyń otbasylary men qaýymdastyqtarynyń quqyqtary men qadir-qasıetin qorǵaý maqsatynda kóshi-qon saıasaty men baǵdarlamalaryn júrgizýdiń mańyzdylyǵy artyp keledi.

Ortalyq Azııadan kelgen er azamattar, ásirese áıelder zańsyz jumys istetý, ásirese qurylys, aýyl sharýashylyǵy jáne úı sharýasynda paıdalanýǵa osal bolýy múmkin.

Halyqaralyq mıgratsııamen qatar júretin aqsha aýdarymdary Ortalyq Azııa ekonomıkasyna, ásirese osy óńirdiń damýshy elderine yqpaly úlken. HMU málimetine súıensek, Qyrǵyzstan men Tájikstan JІÓ-ne shaqqanda aqsha aýdarymdaryn alatyn álemdegi eń iri 10 eldiń ishine enedi.

Osyndaı aqsha aýdarymdary kedeılik deńgeıin tómendetýge de múmkindik berip otyr. Ortalyq Azııa elderine túsetin aqsha aýdarymdary aımaqtaǵy jáne odan tys mıgratsııanyń qarqynyn kórsetedi. Óıtkeni, ol jumysshylardyń qyzmeti jáne tabysymen tyǵyz baılanysty. Ekonomıkalyq daǵdarystan keıin Reseı Federatsııasynan 2017 jyly Eýropa men Ortalyq Azııaǵa aqsha aýdarymdary 21 paıyzǵa artyp, 2017 jyly 48 mıllıard dollarǵa jetti.

2018 jyly bul kórsetkish 59 mıllıard dollarǵa deıin jetken eken.

Endi bıylǵy qalyptasqan jaǵdaıdaǵy mıgratsııa úrdisiniń bet-beınesi ózgeshe. COVID-19 vırýsy ultyna qaramastan barlyq adamnyń densaýlyǵyna, áleýmettik jaǵdaıyna áser etti, al mıgranttar derekterdiń joqtyǵynan pandemııamen kúresýdiń ulttyq josparlaryna kirmeı qalyp jatty.

Máselen, 2016 jyly Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy tumaý pandemııasyna daıyndyq josparlarynda 21 eldiń ishinde tek 3 eldiń (Taıland, Papýa-Jańa Gvıneıa jáne Maldıv araldary) shekaradaǵy densaýlyq saqtaý sharalaryna azamattyǵy joq adamdar qamtylǵan eken.

Mıgranttardyń jeńildikterge nemese medıtsınalyq kómekke qoljetimsizdigi ınfektsııanyń taralý qaýpin arttyrady, aýrýdy anyqtap, emdeýdi qıyndatady, qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdy basqarýǵa teris yqpal etedi.

Jalpy, árbir besinshi elde daǵdarys kezinde jáne odan keıin mıgranttarǵa kómek kórsetý boıynsha naqty sharalar bar. Bul sharalar negizinen ishki qonys aýdarýǵa, azamattar men mıgranttarǵa teń dárejede gýmanıtarlyq kómek kórsetýge qatysty.

Qoǵamdyq densaýlyq daǵdarysy kezinde densaýlyq saqtaý júıesin qoldaý nemese keńeıtý sharalary naqty aıtylmaıdy. Elderdiń on úsh paıyzy bul sharalardy ishinara qamtıdy, óıtkeni olardyń strategııalary barlyq osal toptardy qamtıdy (beıresmı túrde mıgranttardy da).

Keıbir elder ımmıgratsııalyq talaptardy ýaqytsha tómendetip, mıgranttarǵa qalypty merzimnen tys qalýǵa múmkindik beredi. Basqa jaǵdaılarda, barlyq mıgranttarǵa, olardyń kóshi-qon mártebesine qaramastan, is júzinde kómek kórsetiledi.

Elderdiń jartysynan kóbi (55 paıyzy) mıgranttarǵa kómek kórsetý boıynsha qandaı da bir naqty sharalardy kózdemeıdi, biraq olardyń keıbireýleri arnaıy kómek kórsetiletinin aıtady. Kerisinshe, elderdiń 69 paıyzy daǵdarys kezinde sheteldegi óz azamattaryna kómek usynady.

Bul elderdiń kópshiligi jol júrý qujattaryn jáne repatrıatsııa múmkindikterin usynady. BUU-nyń zertteýi úkimetterdiń 68 paıyzy daǵdarystyq nemese shetelde turatyn azamattarǵa kómek retinde naqty shara qabyldaǵanyn kórsetti.

Bıyl Qazaqstan Úkimeti de shet eldegi ókildikteri arqyly óz azamattaryn elge jetkizýge úlken kúsh saldy.

Álemdik aqparat quraldary aldymen COVID-19 pandemııasynyń Eýropa, Soltústik Amerıka jáne Shyǵys Azııa elderine yqpalyn kótergenimen, onyń saldary damýshy elderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishinen ańǵarylady.

Bundaı elderdiń basym kópshiligi taýar tasymaly men jumys kúshiniń jahandyq júıesimen tereń ıntegratsııalanyp jatqandyqtan onyń saldaryn birden sezinedi. Qazirgi halyqaralyq saıahattardyń shekteýleri týrızmge basymdyq beretin elderge aıtarlyqtaı áser etedi, sondaı-aq mıgranttardyń úılerine mıllıardtaǵan AQSh dollar tabystaryn aýdarýy nemese jınaqtarymen birge elderine oralýy da jergilikti eldiń ekonomıkalyq belsendiligine áser etetini sózsiz.

Sońǵy onjyldyqta osyndaı aqsha aýdarymdary júzdegen mıllıon adamǵa kedeılikten shyǵyp, óz densaýlyǵy men bilimin nyǵaıtýǵa septigin tıgizdi. 2019 jyly tabysy tómen jáne ortasha elder 550 mıllıard dollardan astam halyqaralyq aqsha aýdarymdaryn aldy.

Bıylǵy covid-19 daǵdarysy mıgranttardyń qyzmetine áser etkeni sózsiz. Dúnıejúzilik bank kóptegen elderde aqsha aýdarymdarynyń qysqarýyn boljap otyr. Aqsha aýdarymdary álemniń 30 eli úshin JІÓ-niń 5-10% quraıdy.

Bıylǵy daǵdarys pen karantın shekteýleri otandaryna oralǵan eńbek mıgranttary esebinen bir memlekette jumys kúshin azaıtyp jiberse, ekinshisinde olardy qaıta jumysqa ornalastyrý problemasyn týdyrdy.

Bul damýshy elderdiń ekonomıkasy men eńbek naryǵyna taǵy da qysym keltirýi múmkin. 2009 jylǵy jahandyq qarjylyq daǵdarys, 2014-15 jyldardaǵy reseılik qarjy daǵdarysy Ortalyq Azııa elderine jumyspen qamtý jáne aqsha aýdarymdary turǵysynan qıyndyqtar ákeldi. 2013 jyldan bastap 2016 jylǵa deıin Ortalyq Azııaǵa jyl saıynǵy aqsha aýdarymdary 46% - ǵa qysqardy, óıtkeni júzdegen myń jumysshy shyqqan elderine oraldy, ol aımaqtaǵy JІÓ ósimine yqpal etti.

Karantındik shekteýler engizilgen elde júrgen mıgranttar jumyssyzdyqqa tap bolyp, jınalǵan qarajaty taýsylýy jáne óz eline nemese aýylyna oralǵanda qaıta sińisýi sııaqty problemalar týyndaıdy.

Bıyl Qyrǵyzstanǵa jasalatyn aqsha aýdarymdarynyń 28%-ǵa qysqarýy ekonomıkada shamamen 674 mıllıon AQSh dollaryn joǵaltýǵa ákep soqqan.

Pandemııa kezeńindegi qashyqtan atqaratyn jumys bir salada jańa múmkindikter ashyp jatsa, ekinshi salalar úshin qıyndyqtar alyp keldi. Bul jaǵdaıda árbir memleket óziniń ishki eńbek naryǵyna kóńil aýdara bastaıtyny shyndyq.

Kez kelgen memlekettiń tyǵyz saýda-ınvestıtsııalyq, agroóndiristik mádenı-gýmanıtarlyq, kóliktik-ınfraqurylymdyq baılanys deńgeıi olardyń mıgratsııalyq almasýynan da kórinedi. Halyqtyń kóshi-qony jalpy alǵanda qalypty, tabıǵı qubylys.

Alaıda onyń ekinshi jaǵy da bar: alys-jaqyn memleketterdegi halyq sanynyń ósýi, azyq-túliktiń jetispeýi, onyń sapasynyń tómendeýi, jumyssyzdyq jáne t.b máseleler zańsyz mıgratsııaǵa alyp keledi.

Qazaqstanǵa kelgen keıbir «qonaqtardyń» ártúrli jolmen elde qalyp, QR zańdaryn buzǵanyna aqparat quraldarynan kýá boldyq. Ortalyq Azııa arqyly tranzıtpen ótetinder kóbinese Batys Eýropaǵa baǵyt alady.

Kóship-qonýshylardyń kópshiliginiń alǵashqy kelý pýnktteri Qyrǵyzstan men Tájikstan, sodan keıin Qazaqstan men Reseı Federatsııasy arqyly Batys Eýropaǵa ótedi. Ortalyq Azııaǵa mıgranttardy zańsyz ákelý kúrdeli protsess bolyp tabylady jáne osy aımaqtaǵy kóleńkeli ekonomıka men ulttyq qaýipsizdiktiń faktory retinde qarastyrylady.

Zańsyz mıgratsııa elimizdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigine nuqsan keltiredi: ol aımaqtaǵy jumyssyzdyq máselesin kúrdelendiredi. Zańsyz kóship-qonýshylardyń ekonomıkalyq qyzmeti «kóleńkeli salalardy» qurady, elden zańsyz túrde qarajat alyp shyǵady.

Atalǵan faktorlar jemqorlyq pen paraqorlyqtyń tamyr jaıýyna alyp keledi.

Eńbek mıgratsııasyn baqylaýǵa alyp, ákimshiliktik-quqyqtyq aspektilerin qarastyrýdy qolǵa alý úshin:

- ulttyq ekonomıkany artyq mólsherdegi eńbek mıgranttarynyń sany jáne sapasy jaǵynan da qorǵaý;

- Qazaqstanǵa kelýshi mıgranttardyń eldiń ekonomıkalyq qyzyǵýshylyqtaryna oraı ratsıonaldy paıdalaný;

- qaýipsizdikti, qylmystyń aldyn alýdy, zańsyz mıgratsııa jol bermeý úshin shekara men kedendik baqylaýdy kúsheıtý.

Qazaqstan qazirgi ýaqytta ishki mıgratsııa máselesine basa nazar aýdarýda. Ásirese, shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany men jumys kúshi, olardyń áleýmettik jaǵdaıy jıi kóterilip keledi. Óıtkeni, sońǵy onjyldyqta shekaralyq aımaqtarda 500-ge jýyq aýyl joıylǵan eken. Sondyqtan Soltústik oblystarda kóship barýshy azamattardy jalaqy, turǵyn úı jáne bilim granttarymen qamtamasyz etý baǵdarlamasy qabyldanǵan.

QR Prezıdenti Q.Toqaev jaqynda ótken Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde naqty tapsyrmalar berdi. QR UEM elimizdegi aýdandyq mańyzy bar 13 qalaǵa aýyl mártebesi beriletinin aıtty. Onda, SQO Sergeevka qalasy, Býlaevo qalasy, Mámlút qalasy da bar.

Olarǵa aýyl mártebesi berilse, densaýlyq saqtaý, sport, mádenıet salasy qyzmetkerlerine 25 paıyz ústemeaqy, oqýǵa túsýshilerge aýyl kvotasy, «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasy arqyly qoldaý kórsetiledi.

Osynyń barlyǵy halyqtyń ishki mıgratsııasyn, ásirese halyq sany az aýdandarda mıgratsııany ratsıonaldy paıdalanýǵa múmkindikter beredi.

Avtor: Oljas Beısenbaev


Basty sózder: Koronavırýs, Statıstıka,
Joǵary qaraı