Aýa raıy
Astana 19 °S
Almaty 27 °S
valıýta baǵamy
USD 412.55
EUR 468.66
RUB 5.79
CNY 58.80

Keshe men búgin: Qazaqstan elordasynyń tarıhı sáýleti

2020 jyldyń 1 shilde 2020 11:23

NUR-SULTAN. QazAqparat - Sanaýly kúnderden keıin, naqty aıtqanda 6 shilde kúni Qazaqstan elordasy - Nur-Sultan qalasynyń kúnin atap ótemiz. Búginde elorda qarqyndy damyp, sáýletti ǵımarattarmen tolyǵa túsýde. Sonyń nátıjesinde álemdegi eń jas ári zamanaýı elordalardyń birine aınalyp otyr. Degenmen, qalada tarıh lebi esetin eski ǵımarattar da barshylyq. Osyǵan oraı «QazAqparat» tilshisi tarıhı ǵımarattar syryn bilýge tyrysqan edi.

Elordanyń kóne ǵımarattarynyń tarıhyn bilmek bolyp Nur-Sultan qalalyq memlekettik muraǵaty ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahanovaǵa júgingen edik. Ol mundaı nysandardyń keıbiriniń ornyna basqa ǵımarattar salynǵanyn, degenmen búginge deıin saqtalǵandary da bar ekenin aıtady.

«Sine Tempore» - erterektegi bazar orny




Qalanyń tarıhı bóliginde, eski alań janynda ornalasqan bul saýda dúkeni osydan týra 130 jyl buryn saýda qaınaǵan bazar bolatyn. 1890 jyly Aqmolanyń ortalyq alańyna qazyna qarajaty esebinen kerýen saraıy salǵan edi. Tastan qalanǵan 2 korpýsta 72 dúken men 10 shaǵyn saýda núktesi ornalastyrylyp, ol syrttan taýar ákelgen kópesterge jáne jergilikti saýdagerlerge jalǵa berilip otyrǵan.

Keńes zamanynda bul saýda kesheni dúkenderiniń esikteri jasyl boıaýmen boıalǵandyqtan «Jasyl qatar» atalyp ketken.







«Jasyl qatar» 1970 jyldary buzylyp, onyń ornyna ámbebap dúken salynǵan. Dúken qurylysy 1980 jyly salynyp, paıdalanýǵa berilgen. 2020 jylǵa deıin osy Ortalyq ámbebap dúkende 400 qyzmetker jumys istedi.Al 2020 jyly shveıtsarlyq «Mabetex Project Engineering» kompanııasy jańǵyrtý jumystaryn júrgizgennen keıin «Sine tempore» degen ataý berildi. Ǵımaratyń aýdany - 16 myń sharshy metr», - deıdi Ǵazıza Isahan.




Birinshi musylman meshiti men Qyzyl meshit

1832 jyly Aqmola okrýgynyń aǵa sultany bolyp Qońyrqulja Qudaımendın saılalanady. Al 1838 jyly ol óz qarajaty esebinen Aqmola qalasynda meshit qurylysyn bastaıdy. 1842 jyly musylman jamaǵatynyń qarjylaıqoldaýymen meshit janynan medirese ashylady. Qajetti oqýlyqtarmen shákirtterdiń ata-analary ózderi jabdyqtap otyrǵan. Halyq arasynda Allanyń bul úıi «Eski meshit», «Birinshi meshit» atalyp ketken edi. Ýaqyt óte kele meshit túrli qaıyrymdylyq sharalary ótip, kópester men qolónershiler ǵımarat mańyna qonystana bastaǵan. Osylaısha, qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde ol tanymal orynǵa aınalyp, tipti Meshit kóshesi de paıda bolady.




«Ókinishke qaraı, 1920 jyly meshit órtenip ketti. Degenmen, Qosshyǵulovtar áýletiniń arqasynda onyń ornyna kúıdirilgen qyzyl kirpishten jańa meshit boıtúzeıdi. Halyq arasynda ony «Tas meshti» nemese «Qyzyl meshit» atap ketken. Din «halyq úshin apıyn» dep sanaǵan bolshevıktik saıasattyń saldarynan kóptegen dinı nysandar óz qyzmetterin toqtatqan bolatyn. Aıtalyq, 1930 jyly musylman meshiti men Aleksandr Nevskıı shirkeýi jabyldy. Meshit ǵımaraty tarıhı-ólketaný mýzeıine, al shirkeý Halyq úıine paıdalanýǵa beriledi. Ataýy birneshe márte ózgergen Meshit kóshesi búginde Amangeldi Imanov kóshesi atalady. Birinshi musylman meshiti A.Imanov kóshesi boıyndaǵy №2 úıdiń ornynda bolǵan jáne qazirgi ýaqytta bul jerde eskertkish taqta bar»,- deıdi ol.







Jasyl meshit tarıhy


Aqmoladaǵy ekinshi meshittiń tarıhyna kelsek, tashkendik Aqmola meany Mırsalım qoja Mırkamalov Aqmola oblysynyń gýbernatoryna Aqmola qalasynda óz qarjysyna meshit salý jóninde 1887 jyly hat jaza otyryp, musylmandardyń jalpy jınalysynyń sheshimi men jańa meshit jobasyn usynady. Bul hat Aqmola ýeziniń basshysyna qaraýǵa jiberiledi. Sol jyly Aqmola ýezi basshysynyń kómekshisi Mırsalım qojanyń ótinishine qatysty Aqmola oblysynyń gýbernatorynan 542 musylmanǵa bola meshit salýdyń qajeti joq degen syndy sydyrtpa jaýap keledi.




Alaıda arada biraz jyl ótken soń, 1895 jyly Aqmoladaǵy eń baı qaltalylardyń biri, iri qara mal satýmen aınalysqan 2-shi gıldııa kópesi Nurmuhammed Zabırov óz qarajaty esebinen meshit saldy.




«Halyq arasynda «tatar meshiti» nemese boıalǵan túsine qaraı «jasyl meshit» degen atqa ıe bolǵan bul meshit burynǵy Tserkovnaıa, keıin Lenın esimin ıelengen kóshede (qazirgi Abaı kóshesi men Respýblıka dańǵyly qıylysynda) ornalasqan bolatyn. 1930-shy jyldardyń sońynda meshit jabylyp, keıin onda Pıonerler úıi ornalasady. 1950-shi jyldary ornyna úsh qabatty turǵyn úı salynady. Degenmen, meshittiń tas qaqpasy, tireýler, temir tor qorshaýlary saqtalǵan. Búginde «Jasyl meshit» qorshaýy qalanyń kıeli nysandar kartasyna engizilgen», - deıdi Ǵazıza Isahan.

Konstantın-Elena shirkeýi

Qaladaǵy basqa da túrli ǵıbadat úıleri týraly sóz qozǵaǵanda, Konstantın-Elena shirkeýi aldymen aıtylady. Aqmola bekinisinde 1843 jyly qazynanyń aqshasyna qaıtys bolǵandardy jerleý jáne janazasyn shyǵarý úshin jer kirpishten joryq shirkeýi salynady. Shirkeýdi 2-shi aldyńǵy sheptegi batalonnyń din qyzmetkeri Mıhaıl Nıkolskıı basqarady. M.Nıkolskıı keıin 1850 jyldyń erte kókteminde shirkeý qurylysyn bastaý jóninde 1849 jyly 12 qyrkúıekte shekara bastyǵyna hat jazady. Aǵashtan soǵylatyn shirkeýdiń jobasy men smetasy ázirlenedi.




Qurylysty júrgizý bekinistiń garnızon ınjeneri G.A.Vorotnıkovke tapsyrylady. Shirkeý 1854-1856 jyldary Sibir kazak áskeriniń qarjysyna aǵashtan salyndy. Іshki jumystary 1858 jyly tolyǵymen aıaqtalyp, kazak áskeriniń menshigi retinde 1900 jyly buzylyp, stanıtsaǵa kóshiriledi. Bul nysan da 1938 jyly jabylyp, 1940 jyly tarıhı-ólketaný murajaıyna tapsyryldy. 1941-1942 jyldary shirkeý ǵımaratynda Aqmolada uıymdastyrylǵan 29-shy atqyshtar dıvızııasynyń baılanys batalony ornalastyrylady, al 1942 jyldan bastap minájat ornyna qaıta aınalady.







Aleksandr-Nevskıı shirkeýi

«Aqmola qalasynyń kórikti ǵımarattarynyń biri, qalanyń ortalyǵynda ornalasqan Aleksandr-Nevskıı shirkeýi edi. Bul úıdiń negizi 1891 jyldyń 12 mamyrynda Kýrsk-Harkov temir jolynda qaza tapqan Aleksandr III jáne onyń otbasyna estelik retinde qalandy. Sobor qalalyq basqarmanyń jáne belgili kópester M.K. Kýbrın, I.S.Sılın, V.N.Popov jáne basqalardyń qarjysyna salynady. Onyń jobasyn Tobyldan arnaıy shaqyrylǵan ınjener-tehnolog Pavel Golyshev jasady. Birde-bir shege qoldanylmaı turǵyzylǵan shirkeýdiń ishki qabyrǵasyn jáne tóbesin 1914 jyly áıgili V.M.Vasnetsovtyń shákirti, máskeýlik sýretshi M.I.Tımofeeev bezendirdi. Alaıda QazOAK-niń 1930 jylǵy 20 naýryzdaǵy №43 qaýlysymen Aleksandr-Nevskıı sobory jabylyp, ǵımaraty Halyq úıine paıdalanýǵa beriledi. Keıinirek shirkeý drama teatrǵa, odan soń kınoteatrǵa beriledi», - dedi ol.

1939-1940 jyldary Sobor ǵımaraty qulatylady. 1940 jyly aqpan aıynda qalany abattandyrý jónindegi jospar boıynsha aýmaǵy 400 sharshy metr juldyzdy sheńberdegi gúl baǵyna aınalady. Munda 1964 jyly Keńester úıi ǵımaraty boı kóteredi. Bul tarıhı nysan 90-shy jyldary qaıta jóndeýden ótken soń 1997-2005 jyldary Prezıdent Ákimshiligi jáne Úkimeti ornalasqanyn, al qazirgi ýaqytta munda Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń apparaty ornalasqanyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin.




Sınagoga tarıhy

Arhıv muralary sınagoganyń tarıhy týraly derekke de kende emes. Belgili jazýshi S.Markov óziniń Aqmola qalasy týraly jazbalarynda «Aqmola evreıleri burynnan bekiniste bar halyq» dep jazady. Sol ýaqytta bekiniste ornalasqan 2-shi Sibir batalonynyń quramynda evreı ultynyń ókilderi az bolmaǵan.

«Evreıler dinı ǵuryptardy jeke úılerde, keıde bos kazarmalarda ótkizgen. 1866 jyly áskerı evreıler óz qarjylaryna jeke úı satyp alyp, ony sınagogaǵa aınaldyrady. 1895 jyly sáýirde aqmolalyq 200 evreıdiń atynan evreılerdiń dinı qoǵamdastyǵy áskerı gýbernatorǵa azamattyq hal aktilerin tirkeýge ruqsat berý jóninde ótinish joldaǵany týraly derekter saqtaýly», - deıdi Ǵazıza Isahan.

Kýbrın úıi

Kópes Matveı Kýbrınniń saýda úıiniń ǵımaraty Kenesary men Mámbetov kósheleriniń qıylysynda, qalanyń tarıhı bóliginde ornalasqan. Matveı Kýbrın – 1 gıldııa ataǵyndaǵy aqmolalyq kópes, «Matveı Kýbrın s synovıamı ı Ko» saýda úıiniń qurýshysy. Aqmoladan basqa onyń dúkenderi Atbasar men Kókshetaýda ashylǵan. Sibir saýda-sattyq jylnamasynda «1913 jyly Matveı Kýbrınniń kompanııasy dári-dármek, manýfaktýralyq, galanterııalyq, altyn satý, kontstovarlarmen aınalysý, sonymen qatar kıim, aıaq kıim, bas kıim, saǵat, sháı, qant satýmen aınalysqan» dep jazylǵan. 1915 jyly kópes Máskeý qalasynan óziniń saýda ornyn ashyp, Aqmoladaǵy saýda úıin uly Vasılııge qaldyrdy.




1905-1907 jyldary ǵımarat «modern» arhıtektýralyq stıline saı salyndy. Syrtqy bet kórinisi Kenesary men Bókeıhan kósheleriniń qaraı ornalasqan. Buryshtarynyń qosyndysynda kire beris esik ornalasqan, onyń ústinde tórtqyrly kúmbez erekshe kóz tartady. Terezeleriniń arqalyqtary men karnızderi sadaqtyń oǵynyń ushyndaı súıirlene bitken sándi jaqtaýlary saýda úıiniń beınesin jarqyrata túsedi. Jalpy arhıtektýralyq stıl men arhıtektýralyq bólshekterine qaraı peterbýrgtegi arhıtektýralyq mektepti eske túsiredi. Ǵımarat stıli Peterbýrgtyń ataqty sáýletshisi Aleksandr Gogenniń shyǵarmashylyq qoltańbasyna uqsaıdy.




Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy bul ǵımaratta «Radýga» azyq-túlik dúkeni men aspazdyq boldy. Búginde onda «Astana» saýda ortalyǵy ornalasqan.

Ǵashyqtyqtyń arqasynda boı kótergen tarıhı ǵımarat

Úndistannyń áıgili bıleýshisi Jahan shah on toǵyz jyl otasqan, on úsh qursaq kóterip, on tórtinshi perzentin dúnıege ákelerde kóz jumǵan aıaýly jary Mumtazaǵa arnap, keıin álemdegi jeti keremettiń birine sanalǵan Táj Mahal eskertkish-ǵımaratyn saldyrǵan eken.

Árıne, Táj Mahaldyń sán-saltanatyna jetpese de ǵashyqtyq sebepkerligimen boı kótergen tarıhı ǵımarat elordamyzda da bar. Ol - búginde Ýkraınanyń Qazaqstandaǵy Elshiligi qonystanǵan Kenesary men Beıbitshilik kósheleriniń qıylysyndaǵy ǵımarat. Bul ǵımaratty 1910-1912 jyldary tanymal kópes Matveı Kýbrınniń uly Vasılıı saldyrǵan.

Ǵımarat tarıhy da óte qyzyq. Vasılıı Kýbrın jumys babymen birde Peterborǵa baryp, onda teatrdaǵy qoıylymdy tamashalaıdy. Sol kezde sulý balerınany kórip, oǵan es-tússiz ǵashyq bolady. Ol bıshi qyzǵa turmysqa shyǵýǵa ótinish jasap, ózimen birge alyp ketpek bolady. Sol kezde qyz oǵan Peterbordaǵydaı sáýletpen úı salyp berse ǵana turmysqa shyǵatynyn aıtyp, shart qoıady.




Aqmolaǵa oralǵan Vasılıı Kýbrın kidirmesten úı salýǵa kirisedi. Sulý bıshi qyzǵa degen onyń mahabbaty úıde tez salyp bitirýge de yqpal etse kerek. Bir jylǵa tolar-tolmas merzimde peterborlyq sulýdyń qalaǵan saraıy daıyn bolady. Osydan keıin Peterborǵa qaıta barǵan Valerıı ýádesin oryndap kelgenin aıtady. Jas jigittiń ózine degen shynaıy sezimin túsingen bıshi qyz kelisimin berip, turmysqa shyǵady.

Ókinishke qaraı, bul úıde Vasılıı Kýbrınge uzaq turýdy taǵdyr jazbaıdy. Sol kezdegi birinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýy, qazaq dalasyndaǵy ult-azattyq kóterilis, Reseıdegi qazan tóńkerisi, Aqpan revolıýtsııasy, Keńes úkimetiniń ornaýy sekildi birinen soń biri bolǵan soǵystar men ózgerister Kýbrın áýletiniń mazasyn qashyryp, Reseıge ketýine týra keldi.

Qazan tóńkeresinen soń Kýbrın áýletiniń úıleri men dúkenderi Keńesterdiń qolyna ótedi. Bıshi qyzdyń qalaýymen salynǵan úıde jumysshylar klýby men kitaphanasy ornalasady. Keıinnen qalany basqaratyn atqarýshy komıtettiń úıi bolady. 1930 jyldardaǵy Stalındik qýǵyn-súrgin kezinde úıdiń jertólesi qýdalaýǵa ushyraǵan zııalylardyń jasyryn bas qosatyn mekenine aınalady. 1950 jyldary bilim basqarmasy ornalasty. Al, alpysynshy jyldary oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyna meken boldy.

Otyz jyldan astam ýaqyt boıy murajaı úıi qyzmetin atqarǵan ǵımarat keıinnen murajaı qoryna arnalǵan oryn boldy. 1998 jyly Aqmola qalasy resmı túrde Qazaqstan astanasy atanǵan sátte, Almatydan elshilikter kóship kelgen ýaqytta ǵımarat Ýkraına Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy elshiligine paıdalanýǵa berildi.

Jármeńkeden Saraıǵa deıin

1961 jyly 20 naýryzda Aqmola shahary – tyń ólkesiniń ortalyǵy Tselınograd qalasyna aınalady. 1960 jyly 16 jeltoqsanda Ortalyq komıteti N.S. Hrýevtyń bastamasymen Qazaq KSR-niń quramynda Tyń ólkesin qurý týraly qaýly qabyldady. Aqmola oblysy 1960 jyly jeltoqsanda taratyldy. Máskeý, Lenıngrad eńbekshileriniń Qazaq KSR-niń soltústik oblystaryna sheftik kómek kórsetý jónindegi úndeýleri jarııalandy.




Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý saıasatymen qala kún sanap ósti. Ólke ortalyǵynda túrli sharalar ótkizetin keń qoǵamdyq ǵımarat qajet boldy. Tipti 1961 jyly N. Hrýev Tselınogradqa kelgende jınalys ótkizetin laıyqty zal tappaı óndiris oryndarynyń birinde ótkizýge týra keledi. Osydan keıin Tyń ıgerýshiler saraıynyń qurylysyn salý jóninde sheshim qabyldanady. Rıga qalasyndaǵy «Latgıprogorstroı» ınstıtýtynyń sáýletshileri P.ıÝ. Fogels, D.K. Danneberg jáne O.N. Kraýklıs ázirlegen KSRO-da Kreml sezderiniń saraıyna para-par ǵımarat jobasy Tselınograd qalasynda salynatyn bolyp sheshildi.

«Tyń ıgerýshiler saraıynyń qurylysy Qazaq KSR-i Mınıstrler Keńesi bekitken jobalyq-smetalyq qujattamasy boıynsha 1961 jyly 15 qazanda bastalyp, 1963 jyly 6 qarashada paıdalanýǵa berildi. Eńbekshiler depýtattary Tselınograd qalalyq Sovetiniń atqarý komıtetiniń 1963 jyly 20 mamyrdaǵy «Rodına» kınoteatryn Depo-2 aýdanyna kóshirý jónindegi sheshimine sáıkes 1963 jylǵy 26 maýsymda 15 shildege deıin berilgen alańdy abattandyrý jóninde qarar qabaldanady. Sóıtip kınoteatr kóshiriledi«, - dedi Nur-Sultan qalalyq memlekettik muraǵatynyń ǵylymı-zertteý bólimi basshysy.




Al jańadan salynǵan 2340 orynǵa arnalǵan kórermender zaly men eń aldyńǵy qatarly jabdyqtaý júıesi, 150 oryndyq kafesi bar saraı qalanyń mádenı ómiriniń ortalyǵyna aınaldy. Bul jerde partııa jınalystary, kontsertter, kınokórsetilimder, jańa-jyldyq merekeler, festıvaldar ótkizildi. Tyń ıgerýshiler saraıy 1990 jyldardyń sońyndaǵy kúrdeli jóndeý jumystarynan keıin 1999 jyldan bastap Kongress-holl ataldy.

2016 jyldan bastap «Astana» kontsert zaly bolyp ataýy ózgerdi.









Avtor Marlan Jıembaı
Basty sózder: Nur-Sultan, Astana kúni,
Joǵary qaraı