Aýa raıy
Nýr-Sýltan +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 449.85
EUR 485.43
RUB 5.71
CNY 70.69

Qazaqstanda balalar quqyǵy qalaı qorǵalady – sholý

2022 jyldyń 15 qańtar 2022 11:22

NUR-SULTAN. QazAqparat – Kámeletke tolmaǵan balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý – Qazaqstannyń memlekettik áleýmettik-quqyqtyq saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. QazAqparat agenttigi elimizde balalardyń quqyqtary men múddeleri qalaı qorǵalatyny týraly sholý usynady.

Qazaqstan zańnamasynda alǵash ret kámeletke deıingi balalardyń quqyqtaryna arnalǵan normalar «Neke jáne otbasy týraly» QR Zańynda qabyldandy. Bul Zań qabyldanǵansha balalardyń quqyqtary ata-analar men balalardyń quqyqtyq qatynastary prızmasynda qarastyrylyp keldi. Bul rette balalar óz qabiletsizdigine baılanysty derbes quqyq ıesi emes, ata-analar qamqorlyǵynyń passıvti obektileri retinde kórinetin. Kámeletke tolmaǵan balalardyń quqyqtaryna arnalǵan jeke taraýdy zańǵa engizý bul tásilden arylýǵa kómektesti.

2002 jyly 8 tamyzda elimizde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary týraly» Zań qabyldandy, ol QR Konstıtýtsııasynda kepildik berilgen balanyń negizgi quqyqtary men múddelerin iske asyrýdaǵy qatynastardy retteıdi.

Bul zańda balalar múddesindegi memlekettik saıasat maqsattary, olardyń negizgi quqyqtary men mindetteri jazyldy. Balanyń otbasyndaǵy qarym-qatynasyna, bala men qoǵamǵa, múgedek balanyń quqyqtaryna jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtaryna bólek taraýlar arnalǵan.

Sonymen, memlekettik saıasattyń balalar múddesi úshin negizgi maqsattary mynadaı:

1) balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý, olardy kemsitýshilikke jol bermeý;

2) olardyń quqyqtary buzylǵan jaǵdaıda qalpyna keltirý;

3) bala quqyqtary kepildikteriniń quqyqtyq negizderin qalyptastyrý;

4) balalardyń dene bitimi, zııatkerlik, rýhanı jáne ónegelik jaǵynan damýyna járdemdesý.

Balanyń qandaı quqyqtary bar

Balanyń ómir súrýge quqyǵy, qorǵalýǵa quqyǵy, densaýlyǵyn saqtaýǵa, baspanaǵa, bilim alýǵa quqyǵy, jeke daralyqqa jáne ony saqtaýǵa jáne memlekettik kómek alýǵa quqyǵy bar.

Sonymen birge, balanyń negizgi quqyqtarynan keıin tómendegi quqyqtar aıqyndalǵan:

* otbasynda turýǵa jáne tárbıelenýge;

* óz ata-anasynyń kim ekenin bilýge;

* olarmen birge turýǵa (bul onyń múddelerine qaıshy keletin jaǵdaılardy qospaǵanda), olardyń tarapynan kórsetiletin qamqorlyqqa;

* ata-ananyń tárbıesine, olar bolmaǵan jaǵdaıda nemese ata-ana quqyǵynan aıyrylsa – qamqorshynyń nemese balalar mekemesiniń tárbıesine;

* jan-jaqty damýǵa;

* adamnyń qadir-qasıetin qurmetteýge;

* ata-analarmen, ata-ájelermen, baýyrlarymen jáne ózge de týystarymen baılanys ornatýǵa;

* óz pikirin bildirýge;

* tegin, atyn, ákesiniń atyn alýǵa;

* ómir súrýge jáne óz kiristerine qarajat alýǵa.

Qazaqstandaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Saınniń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy balanyń keıbir negizgi quqyqtary buzylǵan. Onyń sebebi jetilmegen zańnamada emes – munda bári anyq jazylǵan, zańnamanyń jergilikti jerlerde oryndalýynda.

Densaýlyqty qorǵaý quqyǵy

«2019 jyldyń tamyz aıynan bastap maǵan 667 ótinish kelip tústi, onyń 113-i – 2021 jyly túsken. ... Olar maǵan túrli sebeptermen júginedi. Mysaly, múmkindigi shekteýli balalardyń medıtsınalyq kómek pen dári-dármek alýǵa qatysty quqyqtary, áleýmettik kómek, bilim berý, qorǵanshylyq pen qamqorshylyq, alımentter, sport pen óner úıirmeleriniń qoljetimsizdigi, qujattandyrý jáne basqa da problemalar boıynsha bala quqyqtary buzylady», - dedi Arýjan Saın Strategy2050.kz portalyna bergen suhbatynda.

Ol balalardyń quqyqtary jappaı buzylatyn, olardyń sheshimi memlekettik deńgeıde tereń júıeli ózgeristerdi talap etetin birqatar problemalyq baǵyttardy atap ótti.

«Múldem túsiniksiz josparlaý, taldamalyq zertteýlerdiń bolmaýy, durys qurylmaǵan protsester jáne vedomstvoaralyq ózara is-qımyldyń bolmaýy orasan zor negatıvti saldarǵa ákep soǵady. Mysaly, elimizde múgedektikti erte anyqtaý, erte aralasý jáne ońaltý júıesi jumys istese, qajetti medıtsınalyq skrınıngter, dıagnostıka jáne emdeý júrgizilse, múgedektigi bar balalar men eresekter birneshe ese az bolar edi», - dep túsindirdi bala quqyqtary jónindegi ýákil.

Onyń aıtýynsha, elimizde nashar kóretin, zaǵıp, nashar estıtin jáne sańyraý balalardyń múgedektiginiń aldyn alý jaǵdaılary óte nashar. Perınataldyq ortalyqtar men emhanalar osy aýrýlardyń erte skrınıngine qajetti jabdyqtarmen nebári 15-30%-ǵa jabdyqtalǵan. Birqatar mekemelerde jabdyqtar bolǵanymen, qajetti mamandar joq.

«Osylaısha, standarttar boıynsha balalarǵa skrınıng júrgizilýi kerek, al is júzinde júrgizilmeıdi. Alaıda, mekemelerge barlyq balalarǵa skrınıng jasaldy dep 100% aqy tólenedi, óıtkeni olar bosaný men alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómektegi «tarıfke» kiredi. Demek, aqsha tolyǵymen óteledi, al skrınıngter balalardyń óte az bóliginde jasalady. Densaýlyqtaǵy aqaýdy der kezinde anyqtasa, bala ómirdiń alǵashqy kúnderinde kózge ota jasalsa nemese 6-12 aıynda estý protezin ornatsa, biz deni saý nemese barynsha fýnktsıonaldy túrde emdelgen balanyń taǵdyryn, ómir súrý sapasyn saqtap qalar edik. Bul balanyń bolashaǵyna degen senim, ol kóre alady nemese estıdi, sáıkesinshe oqıdy, jumys isteıdi, otbasyn qurady, tolyqqandy ómir súredi. Bul balanyń da ómirin jeńildetedi, memleket te járdemaqy tóleýge, ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen qamtamasyz etýge, túrli memlekettik áleýmettik qyzmetterge mıllıardtaǵan qarajat jumsaýǵa májbúr bolmaıdy», - dedi A. Saın.

QR Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat Memleket basshysynyń 11 qańtardaǵy Májilis otyrysyndaǵy tapsyrmasyna sáıkes, «Qazaqstan halqyna» qory arqyly orfandyq aýrýlary bar balalarǵa qatysty jaǵdaı jaqsaratynyn aıtty. Prezıdent bul qordyń densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý salalaryndaǵy naqty máselelerdi sheshýmen aınalysatynyn aıtty. Mysaly, sırek kezdesetin aýrýlary bar balalarǵa kómek kórsetiledi. Q. Toqaev atap ótkendeı, kóptegen otbasylar emdelýge ketetin shyǵyndardy kótere almaıdy.

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq áleýmettik qorynyń qarajatynan orfandyq aýrýlary bar balalardy emdeýge arnalǵan boljamdy shyǵyndardyń esebi men dárilik zattardyń tizbesi boıynsha usynystar engizedi.

«Balalardyń densaýlyǵyn saqtaý salasynda sırek (orfandyq) jáne aýyr aýrýlary bar balalardy dári-dármekpen qamtamasyz etý neǵurlym ózekti bolyp tabylady. Álemdegi eshbir el óte joǵary shyǵyndardy eskere otyryp, barlyq orfandyq aýrýlardy tolyq qarjylandyrmaıdy. Sondyqtan da, Qordy qurý orfandyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastar úshin qymbat turatyn medıtsınalyq qyzmetter men dárilik zattardyń qoljetimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Jumys jalǵasýda», - dedi Ajar Ǵınııat Úkimettiń 12 qańtarda ótken alǵashqy otyrysynda.

Qorǵaý quqyǵy

QR ІІM málimetinshe, sońǵy jyldary balalardyń jynystyq qolsuǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmystar sany kúrt ósti. Osyǵan baılanysty, Memleket basshysy 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda Balalardyń quqyqtaryn zorlyq-zombylyqtan qorǵaý salasyndaǵy zańnamany qatańdatýdy tapsyrdy. 2019 jyly 27 jeltoqsanda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq, qylmystyq is júrgizý zańnamasyn jetildirý jáne jeke adamnyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Bul arqyly Qylmystyq kodekstiń 120 «Zorlaý» jáne 121 «Seksýaldy sıpattaǵy zorlyq-zombylyq» baptary boıynsha jaýapkershilik kúsheıtildi. Olar 5 jyldan 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasymen taǵy da orta sanattan aýyr sanatqa aýysyryldy.

Al jas balaǵa qatysty seksýaldy sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri 20 jyl bas bostandyǵynan aıyrý nemese balamasyz ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaýapkershilikti kózdeıdi. Jas balalardy óltirgeni úshin de osyndaı jaza qarastyrylǵan.

Mundaı isterdiń bir sanattan ekinshi sanatqa aýysýy esh tatýlasý kózdelmeıtinin de bildiredi. Aıta keteıik, QR Bas prokýratýrasynyń málimetinshe, buryn zorlaý qylmysy aýyrlyǵy ortasha sanatta bolǵan jáne isterdiń jartysynan kóbi tatýlasýǵa baılanysty sotqa jetpegen, al ymyraǵa kelýde kóbinese jábirlenýshilerge qysym kórsetilip otyrǵan.

Odan bólek, pedofılııa faktilerin habarlamaǵany, jasyryp qalǵany jáne burmalaǵany úshin (QK 416, 432, 434-baptary) bas bostandyǵynan aıyrýdyń eń uzaq merzimi – 6 jyl bolyp bekitildi.

Nátıjesinde, QR Bas prokýratýrasynyń málimeti boıynsha, Prezıdenttiń jazany qataıtý týraly tapsyrmasynan bir jyl ótken soń, elimizde jynystyq zorlyq-zombylyq qylmystarynyń sany 30%-ǵa azaıdy, al jazany qatańdatýdyń ózi mundaı áreketterdi jasaýdyń aldyn aldy.

Ózin-ózi damytý quqyǵy

Memleket basshysy balalardyń ıntellektýaldy damýy jóninde «Jaqsy muǵalimdersiz bilimdi qoǵam shyǵarý múmkin emes» dep aıtqan edi.

«Sapaly bilimge qoljetimdilikti arttyrý sózsiz basymdyq bolyp tabylady. Bul – búkil qoǵamnyń damýyndaǵy mańyzdy faktor. Biz mektepterdi materıaldyq jaǵynan qanshalyqty qamtamasyz etsek te, jaqsy muǵalimdersiz bilim sapasyn kóterý múmkin emes», - dep atap ótti Prezıdent 2022 jylǵy 11 qańtarda depýtattar aldynda sóılegen sózinde.

Osyǵan baılanysty Memleket basshysy muǵalimder tapshylyǵy bar óńirler úshin qoldaý sharalarynyń tıisti paketimen birge úzdik pedagogterdi tartýdyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy.

Eske sala ketsek, 2019 jyly Prezıdent qazaqstandyq muǵalimderdiń jalaqysyn tórt jyl ishinde eki esege kóterýdi tapsyrǵan bolatyn. Bıyl 1 qańtardan bastap balabaqsha, mektep jáne kolledj pedagogtarynyń jalaqysy 25%-ǵa ósti. Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty JOO oqytýshylarynyń jalaqysy 2019 jyldyń qyrkúıeginde 20%-ǵa, 2020 jyldyń qyrkúıeginde taǵy 20%-ǵa artty.

Sonymen birge Prezıdent «Qazaqstan halqyna» jańa qoǵamdyq áleýmettik Qory densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý salalaryndaǵy naqty máselelerdi sheshýmen aınalysatynyn atap ótti.

«Qalalarda, aýdandarda, kentterde, aýyldarda balalarǵa arnalǵan sport nysandaryn salamyz. Qabiletti balalarǵa kómek kórsetemiz. Mádenıetti qoldaımyz», - dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Buqaralyq balalar sporty

Memleket basshysy 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda buqaralyq balalar sportyn damytýdy tapsyrǵan edi. Prezıdenttiń pikirinshe, Qazaqstanda buqaralyq sportty damytý balalarǵa ınternette azyraq ýaqyt ótkizýge múmkindik beredi.

2021 jyldyń 1 mamyrynan bastap elimizde balalardyń buqaralyq sporty men shyǵarmashylyǵyn damytý úshin jan basyna qarjylandyrý engizildi. Nátıjesinde, búginde 500 myńnan astam bala sporttyq jáne shyǵarmashylyq úıirmelerge tegin qatysady.

Áleýmettik osal balalarǵa arnalǵan kvotalar

2021 jyly Qazaqstanda jańa oqý jylyna bilim granttaryn bólý kezinde alǵash ret halyqtyń áleýmettik osal toptary úshin kvotalar qarastyryldy. Buǵan deıin kvotalar tek jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa jáne múgedekterge beriletin. 2021 jyldan bastap úsh jańa kvota qosyldy.

Kámeletke tolmaǵan tórt jáne odan da kóp bala tárbıelenetin otbasy balalaryna granttardyń jalpy sanynyń 5%-y, sońǵy úsh jylda tolyq emes otbasynda ósken balalarǵa -1%, І, ІІ toptaǵy múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan otbasy balalaryna bilim berý granttarynyń 1%-y kózdelgen. Kvotalar UBT tapsyrý kezinde shekti ball jınaý shartymen beriledi.

QR BǴM memlekettik tapsyrysty qalyptastyrý basqarmasynyń málimetinshe, 2021 jyly kópbalaly otbasylardan shyqqan 3,5 myńnan astam bala grant ıegeri atandy, tolyq emes otbasylardan – 1000 adam jáne erekshe qajettilikteri bar balalar tárbıelenetin otbasylardan – 300-den astam bala grant ıelengen. Sondaı-aq, jetim balalar arasynda 400-ge jýyq adam, 2021 jyly 300-ge jýyq adam grant alǵan. Qazirgi ýaqytta olar joǵarǵy oqý oryndarynda oqıdy.

Esterińizge sala keteıik, Memleket basshysy 2022 jyldy Qazaqstanda «Balalar jyly» dep jarııalaǵan bolatyn.

«Balalar - memleketimizdiń jarqyn bolashaǵynyń kepili. Sondyqtan da aldaǵy jyldy Balalar jyly dep jarııalaý kerek dep esepteımin. Áńgime jalań uran men merekelik sharalar týraly emes. Birinshi kezekte bılik tarapynan balalardy qorǵaý úshin densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý baǵytynda naqty sharalar qolǵa alynýy kerek. Óskeleń urpaqtyń úılesimdi damýy men baqytty balalyq shaǵy – bizdiń jalpyulttyq mindetimiz», - dedi Qasym-Jomart Toqaev.



Avtor Aıjan Serikjanqyzy
Basty sózder: Qaýipsizdik, Qoǵam, Zań,
Joǵary qaraı