Aýa raıy
Astana 8 °S
Almaty 14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Búgin Qazaqstanda tuńǵysh ret Abaı kúni atalyp ótedi

2020 jyldyń 10 tamyz 2020 00:00

NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazaqstan Respýblıkasynda búgin tuńǵysh ret Abaı kúni atalyp ótedi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.

Qazaqtyń uly aqyny, ulttyq jazba ádebıetiniń jáne ádebı tiliniń negizin salýshy, aǵartýshy Abaı (Ibrahım) Qunanbaıuly 1845 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Abaı aýdanynda dúnıege kelgen. Abaı Tobyqty rýynyń Yrǵyzbaı tobynan taraıdy. Aýyl moldasynan oqyp júrgen kezinen-aq zerektigimen kózge túsken ol Semeı qalasynda 3 jyldyq medresede tárbıe alady. Ájesi Zere, sheshesi Uljannyń tálimimen jetiledi.

Abaıdyń ákesi Qunanbaı el basqarǵan kisi. Onyń ulyn oqýdan erte shyǵaryp alýy da – sol el isine aralastyrý maqsaty edi. Abaı tez eseıip, balalyqtan da erte ótip, jastaıynan el ishindegi áńgime, sóz ónerin, bılerdiń sheshendik ónerine qulaq salyp, olardy óziniń erekshe talantymen boıyna sińire bildi.

Abaı jas kezinen-aq oqýdan qol úzgen emes. Bos ýaqytynda qazaqtyń mádenıetin, arab, parsy, shaǵataı tilderin úırenedi. Shyǵys ádebıetiniń alyptary Nızamı, Hoja Hafız, Naýaı, Fızýlı sekildi aqyndarynyń óleńin jattap ósedi. Keıin ol orys ádebıeti men tilin ózdiginen úırenip, orystyń uly oıshyldary Pýshkın, Gogol, Lermontov, edrın, Nekrasov shyǵarmalarymen tanysady. Sonymen birge Shekspırdiń shyǵarmalaryn da oqıdy. Sonyń arqasynda dúnıetanymyn keńeıtip, bilimin shyńdaı túsedi.

Jasy otyzdan asqanda Abaı orys tilindegi kitaptardy oqýǵa myqtap kirisedi. Sol tusta Semeıge aıdalyp kelgen orys demokrattarymen tanysady. Ol demokrattardyń biri – Mıhaelıs edi. Sonymen qatar 1880 jyldary aıdalyp kelgen Dolgopolov, Leontevtermen da tanysyp, ózi olardan úırene júrip, ózi de olardy halqynyń salt-dástúrimen tanystyryp, qol ushyn berdi. Aqynnyń shyǵarmashylyqpen erkin aralasýy 1860 jyldarǵa saı keledi. Ol kezde Abaı óleńderin basqa attarmen jarııalaǵan. Tek 1886 jyly «Jaz» degen óleńinen bastap óz atyn qoıa bastaıdy. Aqynnyń «Jaz», «Kúz», «Qys», «Jazǵutyry» óleńderinen bólek, «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim», «Ǵylym tappaı maqtanba», «Internatta oqyp júr», «Segiz aıaq» óleńderi sol kezdegi áleýmettik jaǵdaıdan molynan habar beredi.

Abaıtanýdyń bilgiri, áıgili «Abaı joly» roman-epopeıasynyń avtory Muhtar Áýezov atap kórsetkendeı, Abaı murasynyń nár alǵan rýhanı úsh arnasy: óz halqynyń mádenı murasy men Shyǵys, Batys elderiniń rýhanı qazynasy boldy. Óse kele Abaı eldegi paıdasyz daý-shardan jerinip, qazaqtyń jyldar boıy qalyptasyp qalǵan qoǵamdyq jáne áleýmettik máselelerine jiti úńile bastaıdy. Qazaqtyń azattyǵynan aıyrylyp, ıtshe yryldasyp kórgen kúnine nalıdy. «Ózderińdi túzeler deı almaımyn, óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» dep basybaıly bodandyqqa baılanǵan halqynyń muńyn joqtaıdy.

Abaı óleńderi baı fılosofııalyq, kúreskerlik qasıetke ıe. Ol eń aldymen qazaqtyń telegeı-teńiz aýyz ádebıetinen sýsyndap, batyrlar jyry men ǵashyqtyq jyrlarynyń úrdisine muragerlik etti. «Eskendir», «Masǵut», «Ázim áńgimesi» - Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyndaǵy poemalary da zertteýshilerdiń nazarynda. Abaı qazaqtyń óleń úlgisin jańasha turǵydan baıyta tústi. Sondyqtan Abaıdy qazaq jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy dep ataýǵa bolady.

Abaıdyń aqyndyq dástúrin aqynnyń kózi tirisinde tikeleı damytyp, jalǵastyrǵan aqyn shákirtteri bolǵan. Solardyń ishinde erekshe oryn alatyny – Abaıdyń óz balalary. Bul rette Abaı mektebi jaıly tirisinde totalıtarlyq júıemen tiresip ótken ǵalym Qaıym Muhamedhanulynyń eńbegin erekshe atap ótý kerek. Sovet zamany ornaǵan kezde Abaıdy joqqa shyǵarýǵa talpynǵan surqııa saıasat sheńgeli ultty uly aqynynan da aıyrýǵa kúsh salǵan bolatyn. Alaıda Muhtar Áýezovtyń erligi men Qaıym Muhamedhanulynyń qaısarlyǵy ultyń uly muralaryn saıasattyń qııanatynan saqtap qaldy.

Abaıdyń óz zamanynda el isine bir kisideı aralasqanyn 1885 jyly mamyr aıynda Shar ózeniniń boıyndaǵy Karamola degen jerde Semeı general-gýbernatory Tseklınskııdiń basqarýymen Semeı gýbernııasyna qaraıtyn 5 ýezdiń 100-den astam bı-bolysy bas qosqan tótenshe seziniń tarıhynan baıqaımyz. Osy sezde tóbe bı bolyp saılanǵan Abaıǵa «Semeı qazaqtary úshin qylmystyq isterge qarsy zań erejesin» ázirleý mindeti tapsyryldy. Abaı bastaǵan komıssııa barlyǵy 93-baptan turatyn erejeni 3 kún, 3 túnde ázir etti. Bul qazaq qaýymyndaǵy ádet zańdaryna da, patsha ókimetiniń halyqty kanaýshylyqqa, zorlyq-zombylyqqa negizdelgen zańyna da uqsamaıtyn, ózgeshe kujat edi. Onyń, ásirese, urlyq, qylmys pen áıel máselelerine arnalǵan baptary erekshe qundy. Biraq Abaıdyń bedelin ósirgen Qaramola sezinen keıin onyń qarsylastary kóbeıip ketedi. 1890 jyly Baıǵulaq, Kúntý degen kisiler bastaǵan 16 atqaminer Jırenshe qystaýynyń shetindegi Shı degen jerde Abaıǵa qarsy dushpandyq áreketke sóz baılasady. 1891 jyly Orazbaı bastaǵan daý 1897 jylǵa deıin sozylady. Bul shıelenistiń aıaǵy 1898 jylǵy Muqyr saılaýyndaǵy janjalǵa, Abaı ómirine qastandyq jasaýǵa ákep soqtyrady. Aqyn bul janjaldyń barsha jırenishti syryn, óziniń aq ekendigin Senatqa jazǵan hatynda aıǵaqty derektermen dáleldep beredi. Aqyn el basqarý qyzmetinde barynsha ádil bolyp, halyq qamyn oılaǵan, «týra bıde týǵan joq» qaǵıdatyn ustanǵan. Ǵumyrynyń sońyna qaraı pendelik sharýalardan boıyn aýlaq salyp, ýaqytynyń kóbin shyǵarmashylyqqa arnaǵan.

Abaı tek aqyn emes, sonymen birge sazger ekenin de atap ótý kerek. Abaıdyń án shyǵarmashylyǵy qazaqtyń halyq mýzykasynda erekshe oryn alady. «Segiz aıaq», «Aıttym sálem, Qalamqas», «Jelsiz túnde jaryq aı» ánderi áli kúnge halyq júreginde. Odan bólek Abaı óziniń shyǵarmashylyǵynda qara sózge erekshe mán bergen. Abaı poezııasynyń arqaýy ǵylym, bilim, eńbek – osy qara sózderde jalǵasyp damıdy.

Aqyn 1904 jyly týǵan jerinde qaıtys boldy. Súıegi Jıdebaıda qoıyldy. Qazir sol Jıdebaıda aqynnyń ózi turǵan úıde ádebı-memorıaldyq murajaıy bar.

Aqynnyń óz kindiginen on bala taraǵan. Báıbishesi Dildádán: Aqylbaı, Ákimbaı, Ábdirahman, Raıhan, Kúlbadan, kenje balasy Maǵaýııa. Ekinshi áıeli Áıgerimnen (Shúkiman) – Turaǵul, Mekaıyl, Іzkáıil, Kenje. Abaıdyń úmit kútken talantty balalary: Ábdirahman, Maǵaýııa, Turaǵul, Mekaıyl. Ákeleriniń óleńderin jatqa aıtyp, halyq arasyna taratqan, ánshi, dombyrashy bolǵan.

Abaıdyń aqyl-oıynan týǵan murasy - aınalyp kelgende Alashqa úndes qazaqtyń ulttyq ıdeıasy edi. Aqynnyń uly júregi toqtaǵannan keıin de Álıhan Bókeıhanulynyń aqyn shyǵarmalaryn jınaqtap, basyp shyǵarýǵa kúsh salýy, Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» dep baǵa berýi de sondyqtan.

Úkimet qaýlysymen bıyl, Abaıdyń 175 jyldyǵynda Qazaqstanda 10 tamyz – Abaı kúni dep belgilenip otyr. ıAǵnı jyl saıyn osy kúndi biz uly baba rýhyn ulyqtap, arnaıy mereke retinde atap ótetin bolamyz.

Eske sala ketsek Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyldyń 30 mamyrynda Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn merekeleý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Al osy jyldyń 21 qańtarynda elordadaǵy «Astana Opera» opera jáne balet teatrynda QR Tuńǵysh Prezıdenti - Elbasy Nursultan Nazarbaev jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıynyń resmı ashylýyna arnalǵan saltanatty sharasy ótken bolatyn.

Sonymen qatar byltyr Láılim-Shyraq esimdi 9 jastaǵy oqýshynyń estafetasyn Prezıdent ilip áketip, Abaıdyń óleńi men qara sózin oqý dástúri búginde jarty álemge tarap ketken edi. Arysy AQSh, Frantsııa men Japonııanyń, berisi túrkitildes elderdiń ókilderi ún qosqan chellendj ártúrli sıpat alyp, dúnıeniń ár túkpirindegi nıettes halyqtardyń qoldaýyna ıe boldy.


Avtor Aıan Bekenuly
Basty sózder: Mádenıet, Qoǵam,
Joǵary qaraı