Aýa raıy
Nýr-Sýltan +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 449.85
EUR 485.43
RUB 5.71
CNY 70.69

Artyńda qalsyn jaqsy isiń – aqyn Aqylbek Shaıahmetov

2022 jyldyń 3 qańtar 2022 14:41

NUR-SULTAN. QazAqparat – 2021 jyl jemissiz bolǵan joq. Atqarylǵan irgeli ister de jetkilikti. Osyǵan oraı belgili aqyn, dramatýrg, kósemsózshi-jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, respýblıkalyq múshaıralardyń jeńimpazy Aqylbek Shaıahmet Qazaqparat tilshisine suhbat berip, qoǵamnyń basty máselelerin atap ótti.

– Aqylbek Qojauly, 2021 jyly Qazaqstan halqy el táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótti. Ótken kezeń ishinde memleketimizdiń aýqymdy tabystary osy dep qandaı jetistikterdi aıtar edińiz?

– Orda buzar otyz deıdi atamyz qazaq. Igilikti ister de bar. Jańa joldar men kópirler, mádenıet oshaqtary, sport ǵımarattary, meshitter salyndy. Kórshi jáne alys memlekettermen aralasymyz ulǵaıdy.

Qazaqtyń kózi tiri klassıgi Muhtar Maǵaýın Shyńǵys han babamyzdyń aıbynyn asyrdy. Dımash Qudaıbergen syndy maqtanyshymyz qazaq eliniń ataǵyn álemge jaıdy. Qysqasha aıtarym – osy.

– Endi bir on, jıyrma jylda elimiz qandaı deńgeıge jetedi? Keleshekten qandaı jaqsylyqtar kútesiz?

– Árıne, elimizdiń barlyq óńiri jaınap ketti dep aıta almaımyz. Halyqtyń sózine qulaq asý, kemshilikterdi túzetý – óser eldiń isi. Kúrdeli máselelerdi sheshe bilsek, keleshegimiz kemel bolmaq. Sondyqtan bolashaqqa úmit artamyn. Ybyraı atamyz: «Biz bolmasaq, siz barsyz, úmit etken dostarym, sizderge berdim batamdy!» demeı me? Qazaq eli jerdiń astyndaǵy jáne ústindegi baılyǵyn alyp, kósegesi kógerse eken. Sheteldik alpaýyttardyń yqpalynan tezirek qutylyp, óz baılyǵymyzǵa ózimiz ıelik etetin kún týsa deımin.

– Qoǵamnyń damýynda oń ózgerister bolady. Sonymen qatar qordalanyp qalǵan máseleler de bar. Órkenıetti elder qatarynda bolý úshin Qazaq eli qandaı baǵyttar boıynsha túıtkildi problemalardy sheshýi kerek dep oılaısyz?

– Birinshiden, tilimizdiń tuǵyrǵa qonýy aýadaı qajet. «Til týraly» Zańdaǵy orys tili resmı til degen tarmaqty alyp tastaý kerek. Memleketti altyn otaý dep beıneli túrde aıtatyn bolsaq, ákesi men sheshesi qazaq tilinde sóılemeıtin otbasynda balany qazaqsha sóıletemin deý bekershilik! Ana tilinde eń aldymen Prezıdent apparaty, Parlament, ákimder sóıleýi kerek. Sóıleı almasa, ákim ne basshy bolmaı-aq, orynbasar ne qosshy bolsa da, jetip jatyr. Al ulttyq ıdeologııaǵa jaýapty orynbasarlar eki tildi tolyq meńgermese, bilgisi de kelmese, olardan ne qaıyr?!

Memlekettik tildiń irgetasy – balabaqsha men mektep. Sol bilim mekemelerin tek qana ana tilinde tálim-tárbıe beretin oqý ordalary qylyp qaıta qurýǵa ne kedergi?! Baıaǵy jalpaqshesheılik. Qazaq mektebinde memlekettik tilde bilim berip, orys tilin tereńdetip oqytsa, ózge ult alǵys aıtpasa, qarǵys aıtpaıtyny anyq. Al jetimhanalardaǵy tálim-tárbıe soltústik óńirde tek qana orys tilinde ekeni belgili. Olar er jetken soń, óz elin ógeı sanaıtyn urpaq bolmasyna kim kepil?! Ahmet Baıtursynuly aıtqan mekteptegi bilim alǵashqy jyldary tek qana ana tilinde berilýi kerek degen «Bastaýysh mektep» týraly («Qazaq» gazeti, 1914 jyl) dáıekti tujyrymynyń sheneýnikterdiń oıyna da kirip-shyqpaıtyny túsiniksiz? Qostanaı oblysyndaǵy 600-ge jýyq mekteptiń qazaq tilindegisi 150-den aspaıdy, aralas mektep sany (136) osy shamalas. Eń soraqysy, keıingi ýaqytta qazaq mektebinen kóri orys mektebine baratyn oqýshylar sany kóbeıip barady.

Qazaqstannyń aqparattyq keńistigi reseılik BAQ-tyń yqpalynan aryla almaı otyr. Qostanaı oblysyndaǵy júzden astam gazet pen jýrnaldyń taza qazaq tilinde shyǵatyny biren-saran. Aýdandyq jáne qalalyq gazetterdiń aty qazaqsha da, zaty basqa. Máselen, Qarabalyqta «Aına», Qostanaı aýdanynda «Kózqaras», oblys ortalyǵynda «Qostanaı» gazetteri jaryq kóredi. Materıaldardyń basym bóligi orys tilinde, qazaq tilinde ara-tura ne jalǵyz bet, ne aıqarma better beriledi. Bizdiń qazaq soǵan da máz.

«Kórshiń soqyr bolsa, bir kózińdi qysyp sóıle» degen mátel qazirgi ýaqytta bizge arnap aıtylǵan tárizdi. Al kórshi memlekettegi qazaqtardyń ne mektebi, ne teatry, ne ana tilinde shyǵatyn basylymy joq. Oǵan suraý salyp jatqan Qazaq úkimeti de joq. Aldaǵy isti Alla biledi.

Menińshe, Qazaqstan Turan Odaǵyna qosylýy kerek. Tili men dini birdeı halyqtarmen biriksek qana aıý men ajdahanyń tegeýrinine toıtarys bere alatyn sııaqtymyz.

Ekinshiden, aýyldy órkendetý kerek. Tórt túliktiń barlyq ónimin el ıgiligine jaratýǵa ter tókken jón. Mal sharýashylyǵy men egin sharýashylyǵy qatar damyǵan sharýashylyqtarda daıyn ónimder shyǵaratyn fabrıkalar men tsehtar ashylsa, nur ústine nur bolar edi.

Úshinshiden, qarttar úıi men jetim balalar úıin túgel jaýyp, olar otbasynda bolýy úshin jaǵdaı týǵyzý kerek. ıAǵnı, tálim-tárbıe máselesi basty nazarda bolsa deımin.

Bir ǵana mysal. Jaqynda astanada boldym, birinshi synypta oqıtyn nemereme muǵalimi jańa jyldyq is-sharaǵa jattap kelińder dep bir shýmaq taqpaq beripti. Taqpaǵy ne deıdi? «Aıaz ata kelip tur, ıilip sálem berip túr. Saqalynyń uzyny-aı, Kesip alsam, shirkin-aı» deıdi. Bul ne? Aıaz ata sálem beretin kelin be eken? Atasynyń saqalymen oınaǵan baladan ne kútemiz? Osyndaı maǵynasyz taqpaqpen balanyń basyn qatyratyn muǵalimniń ózi qaıta daıarlaýdan ótýi kerek-aý. Qazaq balasyna qaıdaǵy bir oıdan shyǵarǵan, murny qyzaryp, sózi uzaryp júretin Aıaz shaldyń emes, Naýryz toıynyń, Qydyr babanyń qasıetin uǵyndyrý kerek emes pe?

Qazaq eliniń kórikti óńirleri kóp bolsa da, týrızmdi damyta almaı otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek.

– El-jurtpen jıi kezdesip júrsiz. Halyqty qandaı jaǵdaı mazalaıdy? Kemshilikterdi túzetýdiń joldary qaısy?

– Mazalaıtyn másele kóp. Qaısybirin aıtaıyn. Baspana máselesi sheshimin tappaı tur, jastar nesıege belsheden batty. Bir óleńimde «Kredıt degen kiredi ıt» degenim bar edi. Ol ıtiń abalap qana qoımaıdy, qanyńdy tespeı sorady. Sodan qutylýdyń amalyn úkimet oıllastyrýy qajet. Dıplomy bolsa da jumyssyz júrgender az emes. Solarǵa jumys taýyp berý qajet. Jemqorlardyń sazaıyn tartqyzyp, ishken-jegenin qustyrý kerek. Tipti sottalmasa da, shetelderge ofshorǵa tyqqan qarjysyn eline qaıtarsyn. Qoldary uzyn sýmaqaılardyń úlken shaharlardan alyp alǵan, jalǵa berip, paıda taýyp otyrǵan páterlerin túgel tárkilep, baspanasyz júrgen jastarǵa berýge bolady. Ol da ádildik.

Biraz atqaminerler úshin paıdasyz aqsha shashýdy doǵarý qıyn bolyp tur. Áldebir arzan shoýlar men ánshiler baıqaýyna tórelik etetinderge mıllıondap qalamaqy tólenedi degen aqparatty jaqynda ǵalamtordan oqydym. Bul ne sumdyq?! Sol mıllıondardy jumsaıtyn sala tolyp jatyr ǵoı. Onsyz da aqshaǵa muqtaj emes adamdarǵa aqsha taratý daraqylyq emes pe?

Kók jáshik te qazaqtyń tilin buzyp boldy. Ánshilerimiz kezdeısoq estigen «áláýláıim» men «halaýláıimge» ilese bermeı, án sózine abaı bolýy kerek. Ánniń sózin burmalaýshylar ǵana emes, án sózi dep aıtýǵa aýyz barmaıtyn joldardy áýenge salyp aıtýshylar paıda boldy. Olardyń birazy ózderin juldyzbyz dep esepteıdi, teledıdar júrgizýshileri olardy juldyz dep tanystyrady. Al sol «juldyzdar» qalaı saıraıdy? «Sensem be eken-aı, kónsem be eken-aı, qushaǵyńa ensem be eken-aı!» degen sózderdiń ózi jıirkenishti emes pe? «Joq, seni, janym, umytqanym joq, joq, qadamashy júregime oq» nemese «Aınalaıyn, sen maǵan unap qaldyń, seni kórip ornymnan qulap qaldym» degen sózderde poezııanyń ushqyny da joq qoı. Taǵy bir án mátinindegi:

«Qosh bol endi, meniń súıgen armanym,

Qaıda júrseń oryndalsyn armanyń,

Biraq-biraq súıip ótem máńgilik,

Janym meniń, janym meniń, armanym!» degen bir ǵana shýmaqtaǵy qaıta-qaıta qaıtalanǵan sózder «arman, janym» sekildi ádemi sózderdi jaýyr qylǵandaı.

«Shóp te óleń, shóńge de óleń» bolǵan zamanda qur aıqaı, baqyrǵan án bolǵan soń, osy bir jaman daǵdy etek jaıyp ketkeli, súıkimi joq ánder sóz qadirin qashyryp barady.

Kez kelgen án beınebaıan túsirilmeı turyp, teleekranǵa shyǵarylmas buryn tekserýden ótse, quramynda belgili aqyndar bar, komıssııa deımiz be, redaktsııalyq keńes deımiz be, áıteýir, bilimir kisilerden quralǵan alqa ánshilerdiń repertýaryn ǵana emes, án mátinderiniń mazmuny men úılesimin elep-ekshep, suryptap otyrsa, bul olqylyq ta jóndeler edi.

– Tarıh qoınaýyna enip jatqan 2021 jyl ózińiz úshin de tabysty, mereıli boldy. Jeti belestiń bıigine kóterildińiz. Oń men solyńyzǵa qaraǵanda, qandaı oı túıdińiz?

– Ońǵa qarasam – shúkir! Kóptiń qalaýymen qazaqtarǵa jendet bolǵan Lavrentıı Taran atyndaǵy aýdanǵa Bı-aǵanyń –Beıimbet Maılınniń esimi berildi. Jetpis jyldyq mereıtoıymdy Jastar saraıynda atap óttim. QR Prezıdenti Q.Toqaevtan, Senat tóraǵasy M.Áshimbaevtan quttyqtaý aldym. Alysta jatsam da, eńbegimdi baǵalaǵanyna yrza boldym.

Jańa kitaptarym shyqty. Birneshe dramalyq jáne poezııalyq týyndylarym respýblıkalyq baıqaýlarda júldege ıe boldy. Bıken Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan teatry «Shoqannyń sheri» dramamdy sahnaǵa shyǵardy. Túrkııada ótken halyqaralyq poezııa festıvaline qatysyp, «Turan birligi» medalin keýdeme taqtym. Qostanaıda, Óskemende jáne elordada ótken Y.Altynsarınniń týǵanyna 180 jyl tolýyna arnalǵan ǵylymı konferentsııalarǵa qatysyp, baıandama jasadym. Telearnalarǵa suhbat berip, Ulttyq akademııalyq kitaphana ótkizgen pikirsaıysqa qatystym.

Al solǵa qarasam, kóńilge kirbiń uıalaıdy. 2022 jyly Alash ardaqtysy, kórnekti lıngvıst Eldes Omarulynyń týǵanyna 130 jyl tolady. Eleýsiz qalǵan qaıratker jalǵyz ol emes. Alash baǵdarlamasyn jasaýǵa qatysqan Áljan Baıgýrın, Alash marshyn shyrqaǵan Ǵabbas Nurymov, kórnekti qaıratkerler Muhtar Mýrzın, Bilál Asfandııarov, sahna sańlaqtary Serke Qojamqulov, Elýbaı Ómirzaqov, Qapan Badyrov, aıtysker aqyn Aqsulý Orysbaıqyzy nege umyt qalady? Kórnekti kompozıtor Áblahat Espaev, qazaqtyń qabyrǵaly bıleri Naýryzbaı Qazbaıuly, Shegen Musauly, Toqsan Jabaıulyna kóshe atyn berý, esimderin el esinde qaldyrý týraly usynystar aıaqsyz qaldy.

– Ózińiz turatyn Qostanaı óńirinde mádenı-rýhanı salanyń órken jaıyp kele jatqany baıqala ma?

– Iá, indetke qaramaı, mádenı-buqaralyq sharalar ótýde. Respýblıkalyq aqyndar aıtysy, túrik tildes elderdiń mýzykalyq festıvali boldy. Y.Altynsarınniń qurmetine halyqaralyq konferentsııa ótkizildi, Qostanaı qalasynda ult ustazynyń eńseli eskertkishi ornatyldy. Qarabalyq aýdanyndaǵy Muhambetjan Seralınniń beıiti jóndeýden ótti. Osy aýdanda Qudaısúgir bı Qosetulynyń beıitine qulpytas qoıylyp, bıdiń qurmetine as berildi.

– Shyǵarmashylyq qyzmetińizde qandaı jańalyqtar bolýda?

– 2021 jyly «Táýba», «Kúzgi kóńil», «Júrek sózi» jáne «Ońashadaǵy oqshaý oılar» atty prozalyq jáne poezııalyq jınaqtarym jaryq kórdi, orys tilinde «Sıla slova» dep atalatyn kitabym jarııalandy. Bul kitaptardyń tusaýkeseri oblystyq kitaphanada ótti. «Zeınolla ıshan», «Jumyrtqa», «Kóleńke», «Qashqyn» dep atalatyn birneshe pesa jazdym. «Bilim-Medıa» JShS «Bala shaqtan – bolashaqqa» tizbekti basylymy toptamasynda mektep jasyna deıingi bóbekterge arnalǵan jıyrmaǵa jýyq sýretti kitapshalardy shyǵardy. «Drama-Roman» jýrnalynda «Ybyraıdyń ósıeti» dep atalǵan pesam jaryq kórdi. Bul pesany Qostanaıdaǵy orys drama teatry sahnalady. «Aýyl» partııasy jarııalaǵan «Aýylym – altyn tuǵyrym» ádebı konkýrsynyń aýyl taqyrybyna arnalǵan úzdik dramatýrgııa» nomınatsııasy boıynsha «Aqsulý» atty dramam úshinshi dárejeli dıplomǵa ıe boldy.

«Aq jol» partııasy uıymdastyrǵan «Abaı armany – táýelsiz qazaq eli» atty halyqaralyq músháırada Álimhan Ermekov atyndaǵy júldege ıe boldym. Qazaq Respýblıkasynyń 100 jyldyǵy qurmetine jáne «Alash» ustanymdary men ulttyq qundylyqtardy júzege asyrýǵa atsalysqanym úshin «QR-100 jyl» medalin aldym. Bilim jáne ǵylym salasyna qosqan úlesim úshin «Gýmanıtarlyq ǵylymdardyń úzdigi - 2021» baıqaýynyń jeńimpazy atanyp, «QR táýelsizdigine 30 jyl» tósbelgisimen marapattaldym. «Ata» qory taǵaıyndaǵan mereıtoılyq medal jáne «A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetin damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisi tapsyryldy. Ózim qyzmet isteıtin Qostanaı ýnıversıtetinde jetpis jyldyǵyma oraı Qazaqstan, Ázirbaıjan, Qyrǵyzstan, Reseı ǵalymdary men qalamgerleri qatysqan halyqaralyq onlaın-konferentsııa uıymdastyryldy.

– Kókeıińizde júrgen oılaryńyz?

– Ahmet Baıtursynulynyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı «Alǵys pen qarǵys nemese jaryq pen kóleńke» dep atalǵan dramam sahnaǵa shyqsa eken degen oıym bar. Biraq, qazirgi ýaqytta avtordyń oıynan kóri basshynyń buıryǵy nemese rejısserdiń sheshimi aldyńǵy kezekke shyǵyp turǵan kezeń ǵoı. Oı da kóp, ýaıym da kóp oılaı berseń... Jyr tilimen aıtsam:

Tattym

Jalǵannyń tuy, aysyn.

Kórdim

Taǵdyrdyń jumsaq, qattysyn.

Bildim

Jaý bolyp shyqqanyn dos kisim.

Úrkitip almadym

Basyma qonǵan baq qusyn.

Fánıden Baqıǵa óterde,

Ómirmen qoshtasyp keterde

Artyńda qalsyn tek jaqsy isiń!

– Jańa jylǵa oraı el-jurtqa aıtar tilegińiz?

– Barys jyly tabys jyly bolsyn! Qazaq eliniń kósegesi kógersin! Shańyraǵy ataly, dastarhany bataly, jeti atasy jeteli, negizdi de nekeli otaýlar kóp bolǵaı! El-jurtymyz aýyr dertten tezirek aıyǵyp, basshylarymyz qanaǵatshyl, jastarymyz jańashyl bolsyn! Balalarymyz bilimir bolsyn!

– Ámın. Oılaryńyzdy ortaǵa salǵanyńyzǵa raqmet.



Avtor Eljan Eraly
Basty sózder: Qoǵam, Mádenıet,
Joǵary qaraı