Aýa raıy
Astana 12 °S
Almaty 12 °S
valıýta baǵamy
USD 412.55
EUR 468.66
RUB 5.79
CNY 58.80

Akademııalyq saýattylyq - búgingi zaman talaby

2020 jyldyń 6 tamyz 2020 21:49

NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazirgi ýaqytta barlyq deńgeıdegi bilim sapasyna qoıylar talap kúnnen-kúnge artyp keledi. Osyǵan oraı sońǵy jyldary elimizde sapaly bilim berý máselesine basymdyq berilip otyr, óıtkeni HHІ ǵasyrdyń strategııalyq resýrsy adamnyń alǵan akademııalyq bilimin saýatty qoldana bilýi bolyp tabylady.

Osy rette «akademııalyq jazylym» degen termın aınalymǵa keńinen enip jatyr. Onyń sebebi de joq emes. Atap aıtar bolsaq, Qazaqstanda referat pen kýrstyq jumystardy, dıplom men dıssertatsııalyq jumystardy jazý jóninde usynystar beretin eńbekterdi kezdestirýge bolady, alaıda ǵylymı mátinderdi qalaı qurastyrýǵa úıretetin eńbekter joqtyń qasy. Mektep te, joǵary oqý orny da óz betinshe zertteý jumystaryn jazýdy úıretpeıdi: mektepte akademııalyq jazylym daǵdylaryn damytý jumystary júrgizilmeıdi, al joǵary oqý ornynda mátinderdiń saýattylyǵyna jaýap beretin mamandar joq. «Saýattylyq» uǵymyn orfografııa men pýnktýatsııa erejelerin bilý dep uǵynatyndar kóp nemese ony «til mádenıeti» uǵymymen almastyrý jıi kezdesedi.

Osy oraıda «QazAqparat» HAA tilshisi «Akademııalyq saýattylyqtyń teorııalyq jáne praktıkalyq negizderi» atty oqý quralynyń avtorlarynyń biri – fılologııa ǵylymynyń kandıdaty Bekzat Begalyqyzy Dınaevamen suhbattasqan edi.

-Qazaqstanda ǵylymı mátinderdi qalaı qurastyrýǵa úıretetin eńbekter joqtyń qasy. Mektep te, joǵary oqý orny da óz betinshe zertteý jumystaryn jazýdy úıretpeıdi: mektepte akademııalyq jazylym daǵdylaryn damytý jumystary júrgizilmeıdi, al joǵary oqý ornynda ǵylymı mátinderdi qurastyrýdy úıretetin pánder joq.
Osy rette akademııalyq jazylym jáne oqylym negizderin qazaq tilinde baıandaýǵa jasalǵan alǵashqy qadam retinde Sizdiń Bekzat Begalyqyzy jáne áriptesińiz Sábıra Sapınanyń qurastyrýymen «Akademııalyq saýattylyqtyń teorııalyq jáne praktıkalyq negizderi» atty oqý quraly jaryq kórdi. Oqyrmandarymyzǵa «akademııalyq jazylym» degenimiz ne ekenin túsindirip berseńiz.

- «Akademııalyq jazylym» uǵymy neni bildiredi? Jalpy jazý, jazylym degen ne? Jazý ne úshin kerek? Internettiń damyǵan zamanynda jazýdyń qajeti qansha? Elektrondy quraldardyń, uıaly telefondardyń múmkindigi orasan úlken jáne barshaǵa qoljetimdi qazirgi kezeńde jazýdyń qajettigi az bolyp kórinýi ras. «Alys-jaqyn jerlerden jyldam habar alǵyzǵan» elektrondy qurylǵylar jazýdyń biraz túrin (hat, jedelhat) kereksiz etip shyǵarǵanymen, jazý, onyń ishinde akademııalyq jazylym, stýdenttik ortada, jumys kezinde keń qoldanylady. Qazaq jastarynyń sheteldik oqý oryndarynda bilim alýy, mektep oqýshylarynyń tómengi synyptardan bastap shaǵyn ǵylymı jobalar oryndaýy, stýdentter men magıstranttardyń kúrdeli ǵylymı zertteýler jasaýy, osynyń bári jazý áreketiniń mańyzyn joımaǵanyn, tipti artyp otyrǵanyn kórsetedi. Oqýshylar men stýdentter, magıstranttar, doktoranttar konspekt, referat, ǵylymı maqala, ǵylymı joba, kýrstyq jumys, dıplom jumysy, magıstrlik, doktorlyq dıssertatsııa jazý kerek bolsa, jumysqa turǵan kezde jazý qyzmetkerdiń naqty qyzmettik mindetterine kiredi. Qandaı da bir jumys týraly saraptamalyq taldaýlar, qorytyndylar, esepter, qyzmettik hattar jaza bilýi tıis, saýatty jaza bilý kúndelikti ómirde de qajet.

Akademııalyq jazylym degenimiz – zertteýshiniń ǵylymı mátinderdi oqýyna, túsinýine jáne jazýyna múmkindik beretin tildik quzirettiligi. Akademııalyq jazylym – bul álemdik bilim berý salalarynda jáne ǵylymı ortada keń taralǵan aqparattyq úderisterdi, akademııalyq qarym-qatynastardy, halyqaralyq tájirıbe almasýlardy jańasha damytýǵa baǵyttalǵan quzyretterdiń dástúrli túri. «Akademııalyq jazylym» termıni álemdik bilim berý júıesinde, ásirese, akademııalyq qyzmetke daıyndyq dárejesin, ıaǵnı ýnıversıtette nemese kolledjde oqýǵa, ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysýǵa, sondaı-aq aqparattyq derekkózdermen baılanysty kez kelgen kásibı qyzmetpen shuǵyldanýǵa jáne qandaı da bir qujattardy jazýǵa qajetti daıyndyǵyn anyqtaý úshin keń qoldanylady. Osyǵan baılanysty akademııalyq saýattylyq deńgeıi abıtýrıenttiń ýnıversıtetke daıyndyǵyn, sonymen birge mamannyń basshy bolýǵa ázirligin aıqyndaýǵa meje bolyp tabylady.

Akademııalyq jazylym – esse, kýrstyq jumys, dıplom jumysy, magıstrlik jáne doktorlyq dıssertatsııalar, ǵylymı maqalalar men monografııalar sııaqty ǵylymı mátin jazýdyń ádisnamasy. Akademııalyq jazylym – jeke oılary men ıdeıalaryn bildirýdiń jáne ony negizdeı bilýdiń ári olardy maqsatty aýdıtorııaǵa jetkize bilý daǵdysy. Akademııalyq jazylym – bul ǵylymı mátinder jazý, olardyń jazý tili men stılin tańdap, qoldana bilý daǵdysy. «Akademııalyq jazylym daǵdysyn bilý – bul akademııalyq ortada tabysty bolýdyń negizi», – deıdi Reseı ǵalymy I.B. Korotkına. Akademııalyq jazylym jazbasha qatysymmen baılanysty máselelerdi sheshýdi talap etetin daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan. Birinshiden, osy daǵdylar keshenin qazaqstandyq mamandar áli de tereń meńgermegen desek qatelespeımiz, oǵan dálel retinde mekemelerdegi hat almasý tilindegi kemshilikterdi aıtýǵa bolady. Ekinshiden, akademııalyq jazylym saýattylyǵy sol mamandarda belgili bir qıyndyqtar týdyrady. Aıtalyq, memlekettik qyzmetkerler Qaztest boıynsha jazylymnan dıktant, mazmundama, esse jazýda aqsap jatady. Budan shyǵatyn qorytyndy: bul quzyret túri qazirgi aqparattyq tehnologııalar zamanyndaǵy kez kelgen mamannyń nemese basshynyń kásibı jetistigin anyqtaıdy.

Sheteldik tájirıbede «Akademııalyq jazylym» páni EAP – English for Academic Purposes (akademııalyq maqsattarǵa arnalǵan aǵylshyn tili) pánin oqytý arqyly jaqsy tanys. Onyń ǵylymı-ádistemelik bazasy óte jaqsy ázirlengen, oqý quraldary jetkilikti. Bul pán Batysta Akademııalyq oqylym, Akademııalyq tyńdalym jáne Akademııalyq sóıleý (Academic Reading, Academic Listening jáne Academic Speaking) sııaqty akademııalyq daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan keshendik pánderdiń qatarynan oryn alady. Akademııalyq jazylym baǵdarlamalary shetelde aýqymdy ról atqarady, ıaǵnı oǵan maman daıarlaýdyń barlyq kezeńinde bilim berýdiń (jekelegen kýrstar boıynsha jazbasha jumys túrinde esep berý), zertteý jumystarynyń (joba, dıssertatsııalar jazý), derekkózdermen jumys isteý, silteme berý sııaqty ámbebap zertteý jumystarynyń ajyramas bóligi retinde mańyzdy kóńil bólinedi. AQSh pen Eýropanyń barlyq iri ýnıversıtetterinde akademııalyq jazylym ortalyqtary bar jáne olar arnaıy mamandandyrylǵan ortalyqtarmen yntymaqtastyqta birlesip qyzmet etedi. Akademııalyq jazylymdy oqytýdyń alǵashqy qarlyǵashy retinde brıtandyq ýnıversıttetterdi tanımyz.

- Qazir ártúrli deńgeıde bilimdi jetildirýge qatysty oqýlyqtar kóp. Barlyǵy derlik sheteldiki. Negizinen bizge sol kitaptar Reseıden keledi. Ózimizdiń ulttyq oqýlyqtyń shyqqany qýantady. Sheteldegi akademııalyq jazylym men elimizdegi qalyptasqan jaǵdaıǵa toqtalyp ótsek.

- Reseı joǵary oqý oryndarynda da akademııalyq jazylym aǵylshyn tiliniń oqý baǵdarlamasyna áldeqashan engizilgen, alaıda jańasha bilim berý jaǵdaıynda stýdentterdi akademııalyq jazylymǵa oqytý áli de bolsa, bastapqy kezeńde ekendigin, qazirgi ýaqytta bul daǵdyny damytýǵa úlken kúsh jumsaý qajettigin, akademııalyq jazylymdy ǵylymı turǵyda oqytý kerektigin Reseı ǵalymdary da moıyndap otyr. Akademııalyq jazylym daǵdylary qazirgi zamanǵy Reseı ǵylymı qoǵamdastyǵynda, atap aıtqanda, ǵylymı jáne kásibı qarym-qatynasqa túsýge daıyn bolý; sheteldik seriktestermen jazbasha túrde ǵylymı-tehnıkalyq aqparat almasý; memleketti halyqaralyq konferentsııalarda, sımpozıýmdarda, vebınarlarda tanystyrý; shetel tilderi arqyly kásibı mindetterdi sheshý; tańdalǵan mamandyq boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq ádebıetterdiń túrli janrlaryndaǵy mátinderdi (ǵylymı maqala, patent, monografııa, referat, dıssertatsııa, baıandama, tezıster, ańdatpa, túıindeme jáne t.b.) qurastyrý jáne jumys isteý úshin qajet bolyp otyr.

Al Qazaqstandaǵy jaǵdaı qalaı? Bizdegi joǵary mektepterdiń oqý baǵdarlamalarynda stýdenttiń 1-kýrstan bastap akademııalyq saýattylyqtaryn arttyrýǵa baǵyttalǵan kýrs óz deńgeıinde qamtylyp otyr ma? Akademııalyq saýattylyq, akademııalyq oqylym jáne jazylym degenimizdi stýdentterimiz túsine ala ma? Óz oı-pikirin anyq jetkize almaıtyn, aýdıtorııada erkin sóıleı almaıtyn, qazaq/orys tilderinde saýatty jaza almaıtyn stýdentter kóptep kezdesedi. Sońǵy jyldary óz oıyn jetkizýde saýatty sóıleıtin, jazatyn adamdardyń sany kún ótken saıyn ortamyzda azaıyp kele jatqany anyq baıqalady. Onyń sebebi qazirgi jastardyń testiden bas almaı jattap, kitap oqymaı, ómirden shettep qalýynan bolyp otyr. Kitap oqymaǵan adam oı oılaýdan da qalady.

Mine, osy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, qazaqstandyq joǵary bilim berý isinde akademııalyq saýattylyqty arttyrý maqsatynda KAZGıÝÝ Ýnıversıtetinde 2014-2015 oqý jylynan bastap modýldik oqytý boıynsha 1-kýrsqa «Akademııalyq oqylym jáne jazylym» páni engizilgen edi. (Ókinishke qaraı, 3 jyl oqytylyp, keıin oqý baǵdarlamasynan alynyp tastaldy). Kýrstyń negizin stýdentterdiń synı oılaýyn qalyptastyrý, sózdik qoryn, akademııalyq jazylym daǵdylaryn, kásibı-ǵylymı pikirtalasqa túsý daǵdylaryn damytý, ǵylymı jobalaryn daıyndaý jáne tanystyra bilý, ıaǵnı jazbasha qatysymǵa qajetti quzyretter keshenin meńgerý, aqparatqa synı turǵydan baǵa berý, óziniń jeke ıdeıasyn bildirý jáne ǵylymı jobaǵa pikir jaza bilý quraıdy.

Birinshi kýrs stýdentinen bastap belgili professorlarǵa deıingi akademııalyq úderistiń barlyq sýbektileriniń ómirlerinde bir ret bolsa da, ádette, alǵashqy ǵylymı jumysyn jazǵanda, jazbasha túrde óz ıdeıalaryn mazmundaýda qorqynysh sezimin bastan ótkizbegenderi joq shyǵar. Qorqý seziminen qashýdyń eń bir qarapaıym tásili – bul qarsylasymen «betpe-bet» kelýi, ıaǵnı árbir adam ǵylymı mátin jazý daǵdysyn meńgerýi tıis. Osy maqsatta esse, ǵylymı maqala, kýrstyq jumys, bakalavrlardyń dıplom jumysyn, magıstrlik jáne doktorlyq dıssertatsııalar jazýdy úıretýge baılanysty atalǵan pán engizilgen bolatyn.

Akademııalyq jazylymnyń mazmundaý stıli, akademııalyq leksıkany paıdalaný, berilgen taqyrypqa nemese máselege baǵyttalý sııaqty ózine tán sıpaty bar ekendigi belgili. Akademııalyq tildiń basty ereksheligi onyń leksıkalyq qorynyń mol bolýynda. Mátindi saýatty qurastyra almaý qazaq bóliminde oqıtyn barlyq stýdentke tán sıpat bolyp keledi, osyǵan baılanysty oqytýshynyń aldynda stýdentte kemshin túsip jatqan daǵdyny qalyptastyryp, olardyń akademııalyq kontekste qoldana alýyna kómektesý mindeti bolýy kerek. Akademııalyq jazylymdy tereń meńgerýge qajetti negizgi daǵdylar mynalar:

1) zertteý júrgizý daǵdylary – stýdenttiń izdenýge qabilettiligi, belgili ǵylymı derekkózderdi taýyp oqı bilýi;

2) konspektileý daǵdylary – tutas mátindi kóshire salmaı, basty aqparatty bólip alyp kóshire bilýi;

3) óz-ózine baqylaý jasaý – maqala jazýǵa jáne ony redaktsııalaýǵa qajetti ýaqytty tıimdi bóle bilý qabileti;

4) bolashaq mátininiń josparyn quryp, alǵashqy nusqasyn jazý;

5) aıaqtalǵan mátinge redaktorlyq túzetýler jasaı alý.

Akademııalyq oqylym jáne jazylymnyń qazirgi akademııalyq qyzmetke baǵdarlanýy sabaq beretin oqytýshylardyń stýdenttermen jumys barysynda birshama qıyndyqtar týdyrdy. Stýdentterdiń jalpytildik quzyretteriniń tómen bolýy, óz betterimen paıymdaý jasaı almaıtyndyqtary, oqylǵan mátindi (ǵylymı jumystardy) saýatty baıandaı almaıtyndyqtary olarǵa birden ǵylymı zertteýlermen jumys isteýge kedergi keltirdi. Olardyń sóıleý áreketiniń oqylym, aıtylym jáne tyńdalym sııaqty túrlerine qaraǵanda jazý daǵdylarynyń artta qalyp qoıǵandyǵy anyq baıqaldy. Osyǵan baılanysty stýdentterdiń esse, ǵylymı maqala, saýalnama, joba sııaqty búgingi tańda keńinen qoldanylatyn jumystardy jazýda qınalǵandaryn atap ótkimiz keledi.

- Bıylǵy, ıaǵnı 2020 jylǵy jańa oqý jylynan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń barlyq joǵary oqý oryndarynda «Akademııalyq jazylym» jáne «Akademııalyq adaldyq» pánderin engizgeni resmı bekitildi. Atalǵan pánderdiń mindetti komponentterdiń qatarynan oryn alýynyń qanshalyqty mańyzy bar?

- Biz 2014-2016 jyldary eki jyl boıy joǵaryda atalǵan kemshilikterden sabaq alyp, bar tájirıbemizdi jınaqtap, fılologııa ǵylymynyń kandıtaty Sábıra Minataıqyzy Sapınamen avtorlyq birlestikte «Akademııalyq saýattylyqtyń teorııalyq jáne praktıkalyq negizderi» atty oqý quralyn jazyp shyqtyq. Atalǵan oqý quralyn KAZGıÝÝ Ýnıversıtetiniń Ǵylymı keńesi maquldap, 2016 jyly basylyp shyqty.

Bul oqý quralyn akademııalyq jazylym jáne oqylym negizderin qazaq tilinde baıandaýǵa jasalǵan alǵashqy qadam deýge bolady.

Oqý quralynda ǵylymı-zertteý mátinderin qurýdyń akademııalyq saýattylyq talaptaryna qoıylatyn otandyq, álemdik standarttarǵa súıene otyryp, ǵylymı janrdyń túrlerin mazmundyq, qurylymdyq, tehnıkalyq turǵydan resimdeýdiń erejeleri beriledi.

Oqý quraly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym salasyn baqylaý komıtetiniń tizimindegi ǵylymı basylymdar men sheteldik ǵylymı jýrnaldar (Tomson Reuters, Scopus) qoıatyn talaptarǵa sáıkes ǵylymı mátin qurastyrýdy, atap aıtqanda, maqala, ańdatpa, abstrakt, tezıs t.b. jazýdy úıretýge baǵyttalady. Oqý quraly akademııalyq jazylym jáne oqylym máselelerine arnalǵan sheteldik, reseılik ǵalymdardyń eńbekterin negizge ala otyryp, qazaq tilinde akademııalyq mátin qurastyrýdyń joldary men ádisterin kórsetedi.

Búgingi tańda akademııalyq jazylymǵa úıretý qazirgi zamanǵy joǵary mektepterdiń aldynda turǵan úlken mindet bolyp otyr. Atalǵan quzyretti tereń damytýdyń taǵy bir qıyndyǵy akademııalyq saýattylyqtyń barlyq aspektilerin, atap aıtqanda, akademııalyq oqylymdy, pikirsaıystarǵa túse bilý men tanystyrylym (prezentatsııa) jasaı alýdy, sóıleýshini tyńdaı bilý, suraq qoıa bilý, qoıylǵan suraqqa jaýap bere bilý daǵdylaryn damytýdy, kez kelgen aqparatty synı turǵyda baǵalap, ony túsindire bilýdi oqytqanda ǵana júzege asatynynda bolyp otyr.

Akademııalyq saýattylyq – ártúrli aqparatpen jumys isteı bilý, ózgelerdiń ıdeıalaryn túsinip, ony qabyldaı bilý, óz ıdeıasyn aıtyp, ony negizdeı bilý.Akademııalyq saýattylyqjańasha saýattylyqtyń basym komponenti bolyp tabylady. Tsıfrlyq saýattylyqtan aıyrmashylyǵy tek bilim berý júıesinde damıdy. Sózimizdiń sońynda elimizde akademııalyq jazylymdy mektep partasynan bastap joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine deıin (birinshi kýrstan bastap sońǵy bitirýshi kýrsqa deıin) meńgertip, tipti mamandardy qaıta daıarlaýǵa qatysty da júzege asyrý qajet degen usynys aıtqymyz keledi.

Qazirgi stýdent – bolashaq maman akademııalyq saýattylyq daǵdylaryn tereń meńgermeıinshe, áleýmettik keńistikke shyǵýy múmkin emestigin, kásibı jáne ǵylymı ortada onyń básekege qabilettiliginiń shekteýli bolatyndyǵyn joǵary oqý ornyna túsken kezinen bastap túsine bilý kerek.

Siz atap ótken eki pánniń oqý úderisine engizilýine baılanysty «Akademııalyq saýattylyqtyń teorııalyq jáne praktıkalyq negizderi» oqý quralynyń tolyqtyrylǵan nusqasyn ekinshi ret shyǵarýdy josparlap otyrmyz. Sonymen qatar «Akademııalyq adaldyq» kómekshi oqý quralyn baspaǵa ázirledik. Sońǵy oqý quralyn ázirleýimizdiń sebebi – qazirgi qoǵamda rezonans týdyryp jatqan plagıatpen (bireýdiń eńbegin ishinara, tolyq kóshirý, oı urlaý, basqa tilde jarııalanǵan eńbekterdi aýdaryp bere salý t.b.) aınalysýdyń beleń alýy.

Atalǵan kitaptar

- JOO oqytýshylaryna

- mektep muǵalimderine

- doktoranttarǵa

- magıstranttarǵa

- stýdentterge

- saýatty akademııalyq mátin jazǵysy keletin barsha qaýymǵa arnalady.

Osy rette 2020 jylǵy qyrkúıek aıynda jaryq kóretin kitaptarǵa joǵary oqý oryndary men jekelegen tulǵalardan aldyn ala tapsyrys qabyldanatynyn habarlaımyz.



Avtor Mahat Sadyq
Basty sózder: Bilim,
Joǵary qaraı