Aýa raıy
Astana +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Ábish Kekilbaevtyń avıator nemeresi Abylmen eksklıýzıv suhbat: Azamattyq avıatsııamyzda ashyqtyq joq

2021 jyldyń 19 qazan 2021 12:20

NUR-SULTAN. QazAqparat – «Azamattyq avıatsııa salasynda Halyqaralyq azamattyq avıatsııa uıymy (ІSAO) deıtin eń bedeldi uıym bar. Sol ІSAO-nyń Monreal (Kanada) qalasyndaǵy hatshylyǵynda jumys istegen tuńǵysh ári jalǵyz qazaq qazir jumyssyz júrgenin bilesiz be? Eń qyzyǵy, ol áıgili Ábish Kekilbaevtyń nemeresi ǵoı». Kezdeısoq saparlastyń osy bir sózi Abyl Kekilbevpen tanysýymyzǵa sebepker bolǵan edi.

Estigen qulaqta jazyq joq. Endi sonyń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý kerek bolatyn. Avıatsııa salasyna qatysy bar birneshe maman Kekilbaevtyń nemeresi mınıstrliktegi jaýapty qyzmetin óz erkimen tastap ketkenin aıtyp, estigenderimizdi rastady. Baılanys nómirin taýyp, Almatydan astanaǵa joly túskende suhbattasatyn bolyp ýaǵdalasqanbyz. Arada 3 aı ótkende kópten kútken kezdesýdiń sáti tústi.

- Abyl myrza, suhbatymyzdy sizdiń ІSAO-da bir jyl ǵana istep, Qazaqstanǵa nege qaıta oralǵanyńyzdan bastaýǵa bolatyn edi. Biraq Ábish Kekilbaevtyń nemeresi degen atyńyz bar ǵoı. Oqyrmanǵa eń áýeli osy jaǵynan qyzyq bolýyńyz múmkin. Solardyń taǵatyn taýyspas úshin áýeli atańyz ben qarym-qatynasyńyz týraly az-kem estelikten bastasaq.

-Rahmet. Osylaı izdep jatqandaryńyz úshin «QazAqparat» redaktsııasyna alǵys aıtamyn. Atamyzdyń jaýapty qyzmetterde jumys istegenin bilesizder. Keıde júıkege salmaq túsiretin jaıttar bolady. Ondaıda óńi qaraýytqan kúıi jumys bólmesine kirip ketip, uzaq eńbektenetin. Tamaq isher kezde ájemiz meni kirgizip jiberedi eken. Ol kezde eńbektegen balamyn. Baryp aıaǵyna jarmasady ekenmin. Sonda baryp atamyz keýdesin basqan aýyr oılardan sál serpilip, maǵan kóńil bóle bastaıtyn kórinedi. Osydan keıin ǵana ájemiz otaǵasyn ashanaǵa shaqyrady. Men es bilgeli atamyz kelmeı dastarhanǵa otyrmaıtynbyz. Meıli túnniń bir ýaǵynda kelsin, kútetinbiz.





Aıtpaqshy, meni avıatsııa salasyna baǵyttaǵan sol kisi bolatyn. Men – atamyzdyń qolynda ósken balamyn. 1994 jyl ǵoı deımin. Atamyzǵa erip Almaty áýejaıynda bir kórmege bardym. «Il-96» ushaǵynyń prototıpin alǵash bolyp Almatyǵa ushyryp ákelipti. Jolaýshylardyń ornyna sý toltyrǵan qaptar jaıǵasypty. Ushaqtaǵy tyń tehnologııalyq sheshimderge pılottardyń ózi tańǵalyp jatqanyn baıqaǵanmyn. Sodan ushaqtar álemin zertteı bastadym. Onyń ústine atamyz Mańǵystaýǵa barǵan saıyn meni alyp júretin. Almatydan Qyzylordaǵa, Qyzylordadan Aqtaýǵa ushatynbyz. Keıin astanaǵa kóshken kezde Aqtóbe nemese Atyraý arqyly qatynap júrdik. Avıatsııa salasyna qyzyǵýshylyq osylaı paıda boldy. Biraq mektep bitiretin kezde ekonomıkany tańdamaqshy boldym.





«Seniń fızıkaǵa ıkemiń bar sııaqty edi ǵoı. Bálkim tehnıkalyq mamandyq týraly da oılanyp kórersiń» dedi bir kúni. Suraǵynyń astaryn surap edim, Almatyda avıatsııalyq akademııa bar ekenin, qazir avıatsııaǵa qazaq mamandardyń qajet ekenin aıtty. «Unap jatsa, ári qaraı Sankt-Peterbýrgte jalǵastyrýyńa bolady» degendi qosty. Osylaısha L.Gýmelev atyndaǵy ýnıversıtetke túsip turǵan jerimnen qujattarymdy alyp, Almatydaǵy akademııaǵa tapsyrdym. Aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetýdi retteýshi mekeme – «Qazaeronavıgatsııanyń» tapsyrysy boıynsha dıspetcher bolyp oqyǵan edim. Oqý bitirer kezde sol mekemeniń mamandary kelip suhbattasty da, meni Astanaǵa jiberdi. Qarapaıym dıspetcherdiń biri bolyp jumys bastadym. Bir jyldan keıin shtýrmandar bóliminiń mamandary egde tartyp bara jatqanyn eskerip, meni sonda shaqyrdy. Latvııanyń Rıga qalasynda taǵy 8 aı oqyp, «Aeronavıgatsııalyq aqparat» degen mamandyqqa aýystym. 2006-2014 jyldar aralyǵynda osy mekemede jumys istedim. 2014-ten 2016 jylǵa deıin Nazarbaev ýnıversıtette menedjment boıynsha magıstratýrada oqyp, 2016-dan 2017-ge deıin ІSAO baǵdarlamasy boıynsha Kanadada tájirıbe jınaqtap qaıttym. 2017-den 2019-ǵa deıin mınıstrdiń keńesshisi boldym. Sosyn Aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetýdi retteýshi mekeme – «Qazaeronav ı gatsııa» mekemesiniń bas dırektorynyń damý jónindegi orynbasary retinde eńbek etip, kózqarasymyz qabyspaıtynyn kórgen soń jumystan shyǵyp kettim. Odan keıin bir jyldaı elordadaǵy Nursultan Nazarbaev áýejaıynda bas dırektordyń keńesshisi boldym. Pandemııa bastaldy da, jumysshylarǵa aılyq tóleýdiń ózi qıynǵa soǵyp jatqanyn kórip, oryn ustamaıyn dep, ol jerden de ketip qaldym.

«ELBASYǴA BERGEN ÝÁDEM BAR EDІ»

- ICAO-dan qandaı tájirıbe alyp qaıttyńyz jáne nege bir jyl ǵana jumys istedińiz?

- Olardyń qoıatyn ártúrli talaptary bar. Baǵdarlamaǵa qatysýshylardy meılinshe álemniń ár túkpirinen talapqa saı adam alýǵa tyrysty. Ekinshi jaǵynan, onda isteıtin jumysymyzdyń eldegi jumyspen baǵyttas bolǵanyna mán berdi. Myna jaqtan baryp, ol jerde jańa salany meńgerem degenge senbeıdi olar. Meniń maqtan tutatyn jerim, ІSAO konventsııasynyń 19 qosymshasy bar. Aeronavıgatsııalyq aqparat sonyń 15-shi qosymshasymen baılanysty. ІSAO-da júrip men sol 15-qosymshany túgeldeı qaıta jasap shyǵýǵa bastan-aıaq qatystym. Qosymsha bekitilip, mór basylyp jatqanda men elge qaıttym. Ol jumysty ári qaraı jalǵastyrý úshin ІSAO Qazaqstan Úkimetine hat jazdy.

«Osy mamandaryńyzdy taǵy eki jylǵa óz qarajattaryńyzdyń esebinen jiberseńizder» degen maǵynada bolatyn. 15-qosymshany men jasaǵannan keıin, jańa redaktsııasyn da meniń engizgenimdi qalady. Biraq biz jaqtan qarjylandyrý máselesi sheshilmedi. Onyń ústine el jaqqa bergen ýádem de bar edi.

- Ol qandaı ýáde?

- 2015 jyly atamyz Ábish Kekilbaevtyń qazasyna Elbasy keldi. Sol kezde meniń qaıda jumys istep júrgenimdi surady. ІSAO-ǵa ótken kezim edi. «Tájirıbe jınaqtap qaıtyp kelesiń» dep ýádemdi alǵan. Ýádemde turyp qaıtyp keldim. Biraq qazir munda avıatsııadan tys sharýalarmen aınalysyp júrmin. Shyny kerek, ýádemde turyp qaıtyp keldim de, mınıstrdiń keńesshisi retinde jumys istep kórdim. Biraq ol jerde ózimniń qajet ekenimdi sezine almadym.

-Keńesińizge qajettilik bolmady deısiz ǵoı?

- Solaı dese de bolady.

- Tarqatyp aıtyńyzshy.

- Iá, eki jyldan astam azamattyq avıatsııa salasyn qadaǵalaıtyn vedomstvoda (qazir Indýstrııa jen ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi – red.) mınıstrdiń shtattaǵy keńesshisi bolyp jumys istedim. Sol kezde avıatsııa salasyna kóptegen ózgerister engizilip jatty. Men onyń keıbirimen kelissem, keıbirimen áli de kelispeı otyrmyn. Resmı pikir emes, óz oıym. Mundaı kúrdeli ózgerister jasaǵanda naqtylap, daıyndalyp, tekserip, izdestirý jumystaryn durystap ótkizý kerek.

- Naqty qandaı ózgeristi aıtyp otyrsyz sonda?

- Zańǵa ózgerister engizýge qatysty aıtyp otyrmyn. Bizdiń Avıatsııany brıtandyq modelge kóshirý boıynsha Avıatsııa ákimshiligi degen bólek mekeme quryldy. Biraq ol mekemeni qurǵanmen, bizdiń tájirıbemiz, zańymyz basqa. Bireýdiń tájirıbesin kózdi jumyp alyp kóshire salý qandaı nátıje beretinin ýaqyt kórsetedi endi.

- Brıtandyq modeldiń ishinde naqty qandaı dúnıege qarsysyz sonda?

- Negizi Qazaqstannyń áýe keńistigi Qorǵanys mınıstrliginiń quzyrynda. Sonyń ishinde áýe qozǵalysyn uıymdastyrý máselesi aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetýdi retteýshi «Qazaeronavıgatsııa» respýblıkalyq memlekettik kásiporynyna qaraıdy. Al ol mekeme Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine baǵynady. Eki jyl buryn brıtandyq modeldi engizý úshin «Avıatsııa ákimshiligi» deıtin mekeme qurylyp, shetelden mamandar tartyldy. Biz aspanymyzdy aǵylshynnyń jobasymen bıletkizip otyrmyz. Onyń ústine «Avıatsııa ákimshiligin» qarjylandyrý máselesi naqty sheshilmegen.

Avıatsııa ákimshiligi qurylmaı turǵanda Azamattyq avıatsııa komıtetine aqsha bólinetin. Sol aqshanyń ishinde avıatsııa ınspektorlaryna bólek aqsha qarastyrylatyn. Memlekettik qyzmetkerlerdiń ishinde eń úlken eńbekaqy solarda bolatyn. Biraq ondaı aılyq alatyn mamandardyń sany qazirgiden az edi. Myna Avıatsııa ákimshiligin qurǵannan keıin joǵary aılyq alatyn ınspektorlardyń sany artty, al qarjylandyrý máselesi osaldaý bolyp shyqty.

- Osy jerin de tarqatyp aıtyńyzshy.

- Qoldanystaǵy zań boıynsha «Qazaeronavıgatsııanyń» taza tabysy 10-15 mlrd teńge bolsa, sonyń bir bóligin Avıatsııa ákimshiligine beretin. Byltyrǵy sandardy qarasaq, kompanııa 200 mln teńge ǵana tabys kórgen. Sonyń túgelin Avıatsııa ákimshiligine berse, ol shyǵyndaryn jaba almaı qalady. Sebebi byltyrlary 2,5-3 mlrd teńgedeı qarajat jumsaıtyn. Bıyl ondaı aqsha joq. Osyny paıdalanyp bular qazir zańnamaǵa tez arada ózgerister engizip jatyr. Endi sol shyǵyndardy mekemeniń bıýdjettik shyǵystaryna baılamaqshy. Menińshe, bul «saý basqa aýrý bastyń dertin jamaý» degen sóz. Onyń qasynda mekemeniń taza tabysynan ǵana qarjylandyrǵandary durys edi. Avıatsııa ákimshiliginiń shyǵynyn bıýdjetke baılap tastasa, arqany keńge salý bastalady.





- Avıatsııa ákimshiliginiń bir jyldyq shyǵyny 2,5-3 mlrd teńge dep qaldyńyz. Bul naqty san ba?

- Naqty aıta almaımyn jáne onyń sebebi bar. Negizi shyǵynnyń bári ashyq jarııalanýy kerek. Al qazir tek resmı qarjylyq eseptilik qana bar. Ol esep neniń, qaıda, qalaı ketip jatqanyn kórsetpeıdi. Olar qazir pandemııa jaǵdaıyn sheber paıdalanyp otyr. Bul «Áýe keńistigin paıdalaný týraly» Zańnyń 16–10-babyna qaıshy.

«Azamattyq avıatsııa salasyndaǵy ýákiletti uıym jurtshylyq pen buqaralyq aqparat quraldaryna bıýdjettiń ashyqtyǵyn, onyń ishinde azamattyq avıatsııa salasyndaǵy ýákiletti organnyń ınternet-resýrsynda qarjylyq eseptilikti, sondaı-aq somasy aılyq eseptik kórsetkishtiń 100 eselengen mólsherinen asyp túsetin shyǵystar týraly ózekti jáne egjeı-tegjeıli aqparatty ashyq qoljetimdilikte ornalastyrý arqyly qamtamasyz etýge mindetti», - dep jazylǵan.

Ol joq. Bizge beretin esebi 4-5 bet qana. Ol esepten mándi málimet alý qıyn. Meniń oıymsha, mekemeniń jospary bolý kerek. Esep sol jospardyń qanshalyqty oryndalǵanyn naqty kórsetýi tıis. Ol jospar jasalmasa, áli jasalyp jatyr degen málimet bolýy tıis. Onyń naqty merzimi, qashan jasalyp bitetini, kim jasap jatqany, qandaı kórsetkishti kózdep otyrǵany týraly aqparat bolýy shart. Bizdiń avıatsııanyń basty aýrýy – bizde strategııa joq.

«ORTAQ IGІLІK OŃAShA QAZANǴA KETІP JATYR»

- Sizdiń oıyńyzsha Qazaqstanda avıatsııa salasy tıimdi jumys isteýi úshin 19 mln halyqtyń qaýipsiz ári qoljetimdi baǵamen ushyp turýy úshin qandaı model kerek edi?

- Men brıtandyq modelge qarsy emespin. Atqarylýyna, iske asyrylýyna qarsymyn. Mysaly, Avıatsııa ákimshiligi 2 jyl jumys istep keledi. Osy men barǵan baǵdarlama boıynsha talaı adamdy úlken zaýyttarǵa, halyqaralyq uıymdarǵa jiberip daıyndaýǵa bolatyn edi. Kerisinshe, Avıatsııa ákimshiliginen men biletin talaı maman ketip qaldy. Onyń ár túrli sebepteri bar. Kelisimshart merzimi bitken soń ketkenderi bar. Keıbireýleri kelisimshartty ózderi buzyp ketken. Keıbireýleri sottasyp júr.

Brıtandyq modeldiń qandaı ekenin biz bilemiz. Biraq oǵan qalaı jetetinimizdi bilmeı otyrmyz. Bizge eshqandaı baǵdarlama berilgen joq. Ony kim qalaı sheshkenin de bilmeımiz.

- Strategııamyz durys bolýy kerek dep jatyrsyz. Keıingi jyldary «Ashyq aspan» qaǵıdaty boıynsha jumys isteý kerektigi aıtylyp júr ǵoı. Ol strategııa emes pe?

- «Ashyq aspan» qaǵıdatynyń da eki ushy bar. Azamattyq avıatsııada «erkindik dárejesi» degen bar. «Ashyq aspan» qaǵıdatyn engizsek, ózge elderge ártúrli erkindik dárejelerin berýimiz kerek. Mysaly, qazir álemnen kez kelgen áýe kompanııasy bizge ushyp kele alady. Oǵan ruqsat bar. Al ishki reısterge sheteldiń áýe kompanııalary aralasa almaıdy, ruqsat joq. Erteń Reseıdiń «Aerofloty» kelip, Nur-Sultan men Almatynyń arasynda ushatyn bolsa, Air Astana men FlyArystan-nyń, «Skattyń» básekege qanshalyqty qabiletti ekenin sol kezde ǵana kóre alamyz.

- Strategııa sizdińshe qandaı bolýy kerek?

- Mysaly, Germanııanyń aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetetin kompanııasy naqty bir aeronavıgatsııalyq mekeme retinde jumys istemeıdi. Investıtsııalyq qorǵa kóbirek uqsaıdy. Óıtkeni qyrýar tabys kelip jatyr. Áýe keńistiginen túsken aqshany qarjylyq uıym retinde jańa tehnologııalyq sheshimder ázirleýge ınvestıtsııa etip quıady da, sodan túsken paıdaǵa kún kórip otyr. Al aeronavıgatsııalyq qyzmetten túsken aqshanyń úlken bóligin Úkimetke beredi de, qalǵanyn mekemeni kútip ustaýǵa jumsaıdy. Men talaıdan beri Qazaqstanda da osyndaı model jasaý kerektigin aıtyp júrmin. Qysqasha aıtqanda, aeronavıgatsııalyq júıe memleketke qol jaımaı, tıimdi qabyldanǵan sheshimderdiń arqasynda ózin-ózi qarjylandyra bilý kerek.

- Sonda bizge Germanııanyń modeli tıimdi bolar edi dep otyrsyz ba?

- Meniń oıymsha, bizdiń áýe keńistigimizden tabatyn aqsha – «Qazaeronaıvgatsııa» men Avıatsııalyq ákimshiliktiń ǵana aqshasy emes, túgel elimizdiń aqshasy. Jer qoınaýyn ıgerýden túsetin tabys sııaqty barsha qazaqstandyqtarǵa ortaq ıgilik. Ulttyq qaýipsizdikpen tikeleı baılanysty dep otyrǵanym sol. Túsetin aqshany olar qazirdiń ózinde jutyp otyr.

- Ol tabystyń somasyn aıta alasyz ba? Neshe mıllıard nemese trıllıon teńge týraly áńgime bolyp otyr?

- «Qazaeronavıgatsııa» mekemesiniń 2020 jylǵa arnalǵan aýdıtorlyq esebine qarasańyz, qarajat qozǵalysy týraly bólimniń «Basqa tólemder» degen bóliginde 2020 jyly 12 mlrd teńgeniń tólemi jasalǵany aıtylǵan. Onyń 9,9 mlrd teńgeniń naqty qandaı sharalarǵa jumsalǵany túsiniksiz.

Eń bastysy kompanııanyń jıyntyq tabysy 2019 jylmen salystyrǵanda 34 ese kemip ketken. 2019 jyly 10,1 mlrd teńge bolsa, 2020 jyly 294 mln teńge ǵana bolǵan. Eń qyzyǵy, taýarlar men qyzmetterdi satý 75 mlrd teńgeden 54 mlrd teńgege deıin ǵana, ıaǵnı 28% túsken. Kórsetilgen qyzmet pen satylǵan taýardyń kólemi 28 paıyz, tabystyń kólemi 34 ese azaıǵan. Bul men úshin túsiniksiz. Úkimetke tólenetin dıvıdenttiń ózgerisi de kórsetilgen qyzmetter men satylǵan taýarlardyń ózgerisimen sáıkespeıdi – 23 esege kemigen. 2019 jyly 2,1 mlrd teńge bolsa, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 101 mln teńge ǵana.

Qaýiptenetin másele kóp. Avıatsııa ákimshiligi erteń jeke menshik bolyp ketti deıik. Sonda áýe keńistigimiz túgel jeke menshik kompanııanyń qolynda qalady. Odan túsken aqshany óz qalaýynsha jumsaı beredi.

Taǵy bir mysal aıtaıyn. Kanada spýtnık tehnologııasyna birtindep kóship jatyr. Olardyń áýe keńistigi bizden de úlken. Sondyqtan olarda baqylaý máselesi óte kúrdeli bolatyn. AQSh-qa jaqyn jaǵynda tehnologııalyq máseleleri sheshimin tapqan. Óıtkeni AQSh spýtnık tehnologııasyna toqsanynshy jyldary kóship ketken. Kanadanyń soltústiginde áýe qatynasyn baqylaý qıyn boldy. Olar qalaı istedi? Amerıkanyń Aireon degen kompanııasynyń teń quryltaıshysy bolyp kirdi. Al bul kompanııa dúnıejúzinde 75 spýtnık ornatqan. Lakator jerde emes, ǵaryshta tur degen sóz. Ár ushaq óz koordınatyn sol spýtnıkke berip otyrady. Osy aqparatty spýtnıktegi lakator dıspetcherdiń ekranyna shyǵarady. Teń quryltaıshysy dedim ǵoı. Ózderi osy tehnologııany paıdalanyp qana qoımaı, basqa elderge spýtnık málimetterin satqan tabystan úles alyp, sol aqshamen-aq kún kórip otyr.





2012-2013 jyly osy tehnologııaǵa qatyspaqshy bolǵanbyz. 2012 jyly baryp, sol kompanııanyń ókilderimen sóıleskenbiz. Qajetti ınvestıtsııa tolyq jınalǵannan keıin úlesterińizdi shyǵaryp beremiz degen. Biraq zań boıynsha «Qazaeronavıgatsııa» aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetetin mekeme bolǵandyqtan ınvestıtsııalyq jumyspen aınalysýǵa ruqsaty joq boldy. Keıbir elder 10 mln, keıbir elder 20 mln dollar quıdy. Qazir qarasańyz, sol mekemege Anglııanyń, Kanadanyń, Ispanııanyń, Germanııanyń aeronavıgatsııa qyzmetteri quryltaıshy bolyp otyr. Osyndaı múmkindikti jiberip aldyq.

-Eger Germanııalyq modeldi engizsek, aeronavıgatsııany spýtnıkke kóshirýden qansha tabys túsýi múmkin?

- Ondaı esep jasaǵan joqpyz. Biraq soǵan kele jatqanbyz.

-Nege toqtap qaldyńyzdar?

- Ol menedjmenttiń aýysa berýine baılanysty.

- Menedjment nege aýysa beredi?

- Endi bizde «bireýdiń bireýi» degen másele qatty damyp ketken ǵoı. Qysqartyp aıtqanda, joq jerden aqsha túsip jatyr ǵoı. Ol aqshany Úkimetpen bóliskenshe, ózderi jegeni jaqsy dep oılaıtyn shyǵar.

BAIQOŃYR MEN «QAZSAT» BOLA TURYP, QYMBAT TEHNOLOGIıAMEN UShYP JÚRMІZ

-«Qazsat» deıtin spýtnıgimiz bolsa da, ony azamattyq avıatsııaǵa paıdalanyp otyrmaǵan boldyq qoı. Durys túsindim be?

-Spýtnık tehnologııalaryn biz jasamasaq, kim jasaıdy? Baıqońyrymyz bar, «Kazsatpen» birge kóp múmkindikti jiberip aldyq. Sonyń kómegimen kóptegen aeronavıgatsııalyq jobalar jasaýǵa bolatyn edi. Oǵan bizde zań qaıshylyǵy bar. Aeronavıgatsııalyq júıe tek aeronavıgatsııalyq mekemege baılanysty bolýy kerek te, al spýtnıkterge aerokosmostyq júıe jaýap beredi. Memlekettik mekemeler quzyretterin bólise almady.

Qazaqstannyń aýmaǵy úlken. Shaǵyn áýejaılardy damytý úshin mol qarajat kerek. Aýyldaǵy áýejaıǵa baılanys, navıgatsııa, baqylaý júıesin aparý úlken shyǵyndy qajet etedi. Al spýtnık tehnologııalaryna kóshsek, ondaı ınfraqurylym tartý qajet bolmaı qalady. Qazaqstannyń 90 paıyz aýmaǵyn ǵaryshtan baqylap otyratyndaı qylyp jasaýǵa bolady. Ony jalǵyz ózimiz jasaımyz dep áýrelenýdiń de qajeti joq. Qazir Úndistan, Reseı, Qytaı jasap jatyr. Kerek bolsa, Eýropaǵa da qosylyp ketýge bolatyn edi. Eýropanyń bir spýtnıgin biz jumsap, solardyń tehnıkalyq sheshimderin paıdalanýǵa bolatyn edi. Reseı spýtnık tehnologııasyn qorǵanys maqsatynda jasap bastaǵan, azamattyq avıatsııadaǵy áleýetin kórip oǵan da jol ashty.

- Sonda spýtnık qoldanbasańyzdar, qalaı ushyp júrsizder?

- Qazir bizde «qoný jolaǵyna dáldep kirý» degen júıe bar. Qondyrý júıesi, lakator, navıgatsııalyq quraldar. Osynyń bárin sizge túsinikti bolý úshin «antenna» dep ataıyq. Eki antennanyń arasynda myńdaǵan shaqyrym bolýy múmkin. Ushaq áýede kele jatyp ózine jaqyn antennanyń sıgnalyn ustaıdy. Al spýtnık tehnologııasyna kóshsek, pılot antennalardyń arasyn qýyp júrmeıdi. Tikesinen usha salady, jol qysqarady. Men ІSAO-da júrip jumys istegen PVN degen joba sony kózdeıtin.

Eń bastysy, «antennalardy» kútip ustaý úshin áýejaılar qomaqty aqsha jumsaıdy. Mysal retinde Jezqazǵandy alaıyq. Kúnine 4-5 reıs qana qatynaıdy. Keıbir kezde ushpaıdy da. Biraq navıgatsııalyq qurylǵylardy kún-tún demeı kútip ustap otyr. Qazaqstanda sondaı áýejaılar kóp. Solardyń bárin spýtnıkke aýystyryp jibersek, Qazaq Air-diń de, Air Astana-nyń da, «Skattyń» da ushaqtary usha alady. Eger ushaqtarymyz oǵan jaramsyz dese, zańnamalyq aktilerge sondaı talap qosaıyq. «2025 jyldan bastap jerdegi antennalardan bas tartamyz, sondyqtan spýtnıktiń súıemeldeýimen ushatyn ushaqtar qoldanýlaryń kerek» degen talap bolýy kerek. Strategııa dep otyrǵanym sol.

Bir antenna 15 jylǵa jaramdy desek, qoldanys merzimi bitkende jańasyn alady. Oǵan taǵy shyǵyndalady. Strategııa jasasaq, ortalyq áýejaılarda 4-5 antenna ǵana qaldyryp, qalǵan antennalardyń shyǵynyn spýtnık tehnologııasyna baǵyttaýǵa bolady.

- Antennanyń shyǵyny dep otyrsyz ǵoı? Naqty sanmen aıta alasyz ba?

- Bir antennanyń baǵasy 1 mlrd teńge bolýy múmkin. Tek satyp alý baǵasy ǵana. Onyń ústine qondyrý tehnologııalary, aı saıyn tóleıtin ınfraqurylymdyq, ınjenerlik tólemderi bar, mamandarynyń jalaqysy bar.

- Ushaqtardyń sapasy týraly aıtaıyqshy. Qazaqstandaǵy ushaqtardyń neshe paıyzy talapqa saı? Eskirip ketken ushaqtar kóp pe?

- Men ary-beri kóp ushatyn adammyn. Іshki naryqtaǵy ushaqtardyń kóbi sońǵy úlgidegi, tehnıkalyq áleýeti bar. Mysaly, Air Astana-nyń ushaqtarynyń kóbi NEO klasty. Qurandy bólshekteriniń kóbi karbon sııaqty jeńil materıaldan jasalǵan. Sondyqtan janarmaıdy az jeıdi. «Skat» ta keıingi kezde ushaqtar parkin jańalaı bastady. Airbus pen Boeing-tiń arasynda báseke bar ǵoı. Airbus ekonomdy ushaq shyǵaryp edi, Boeing te soǵan kóshti. Apattarǵa baılanysty 1-2 jyl joǵaltyp aldy. Biraq qazir qalpyna kelip jatyr. Ol ushaqtar da shaǵyn bolǵanymen, astanadan Tokıoǵa tikeleı usha alady. Qazaq Air-diń ushaqtaryn keıbireýler shaǵyn ári shýly dep synap jatady. Biraq olar da sońǵy úlginiń ónimderi. Next Generation standarty boıynsha qurastyrylǵan.





OLARDYŃ MAQSATY «BEK EIRDІ» «QONDYRÝ» EDІ

-Naqty paıyzben aıta alasyz ba? Biz ushyp júrgen ushaqtardyń neshe paıyzy qaýipsizdik talaptaryna saı? Sizge salsa, neshe paıyzyn jańalaý qajet? Ondaı baǵa berýge biliktiligińiz bar ma?

- Olaı aıtý úshin bizde naqty maqsattar bolý kerek. Strategııa dep otyrǵanym sol. Sol strategııada jolaýshy sanynyń, jolaýshy aınalymynyń naqty kórsetkishteri aıqyndalýy kerek. Mysaly, bir adam jylyna bir ret ushsa, endi bir adam 100 ret ushady. Solardyń bárin eseptep baryp, standarttar jasalýy kerek. Al qazirgi deńgeı áýe kompanııalarynyń áleýetine táýeldi. Árkim shamasy jetkenshe sońǵy úlgidegi ushaqtardy ákep jatyr. Memlekettik deńgeıde jylyna 100 mln jolaýshy tasymaldaý kerek degen jospar bolsa, san men sapa boıynsha pikir aıta alar edim. Osynsha ushaq artyq, osynsha ushaqty basqa túrine aýystyrý kerek dep aıtar edim. Mysaly keıbir batystyq sarapshylar Qazaqstan úshin 20 shaqty ushaq jetkilikti dep esepteıdi, al bizde 70 -ten astam ushaq ushyp júr.

- Sizdiń bul jaýabyńyz meni azdap tańǵaldyryp otyr. «Bek Eırdiń» ushaǵy Almaty túbinde qulaǵannan keıin siz aıtyp otyrǵan Avıatsııa ákimshiliginiń sarapshylary BAQ ókilderin jınap tekserýdiń qorytyndylarymen tanystyrdy. Sondaǵy slaıdtardan jaǵa ustatatyn derekter kórgen edik. Avıatsııalyq skochtyń ornyna tehnıkalyq skotch paıdalanylǵan, tereze men esikterdiń jaqtaý rezeńkesi tozǵan, keıbir ushaqtardan maı aǵyp júrgen. Keıbir ushaqtardyń qozǵaltqyshynyń serııalyq nómiri shanaqpen sáıkes bolmaı shyqqan. Sony kórip ishki reıstegi ushaqtardyń sapasy týraly jaǵymsyz pikir qalyptasqan bolatyn. Ol jıynda aıtylǵan aqparat búkil elge taraǵanyn bilesiz.

- Orystarsha aıtsaq, ol jartylaı shyndyq. Sol apattan bir aı ma, áıtpese eki aı buryn Avıatsııa ákimshiligi tekserip, Bek Air-ge ruqsat qaǵazyn berip ketken. Sony sizge aıtyp otyrǵan sheteldik sarapshy ruqsat qaǵazǵa ózi qol qoıǵan. Shynymen sondaı aqaýy bolsa, ondaı ushaqtardy qalaı áýege jibergen? Shyndyǵynda solaı boldy ma? Álde sizderge jóndeýde turǵan ushaqtardy kórsetti me? Ony eshkim bilmeıdi. Tehnıka bolǵandyqtan ár túrli jaǵdaıy bolady. Maı aýystyryp jatqan kezde sýretke túsirip alsa, shynymen maı aǵyp júrgendeı kórinýi múmkin. Fokker-men jıi ushyp júrmiz ǵoı. Ol ushaq ýaqyttyń synynan ábden ótken. Shynyn aıtsaq, tehnıkalyq qadaǵalaýdy Ákimshilik avıatsııanyń ózi ótkizgen. Ushýǵa ruqsatty ózderi bergen. Olardyń maqsaty Bek Air-di qondyrý bolǵan. Ony bári bilip otyr. Sol úshin osyndaı áreketterge barǵan. Meniń sheteldikterdi unatpaıtynym da sondyqtan. Sondaıǵa baryp, sizdiń áriptesterińizge jartylaı shyndyq nárselerdi aıtyp, jalǵan aqparat jarııalap, qoǵamdyq pikirge manıpýlıatsııa jasaǵanyna men óte qarsymyn.

- Bul sonda Qazaqstannyń aýqymynan da úlken lobbımen baılanysty ma?

- Meniń oıymsha, Ulttyq áýe kompanııasy dep aıtýǵa laıyq bir kompanııa bolsa, sol Bek Air bolatyn. Sebebi mamandarynyń kóbi óz qarakózderimiz edi. Baǵasy da aıtarlyqtaı qoljetimdi boldy. Biraq apatqa ushyraǵannan beri eki jyldan assa da, áli naqty jaýap joq. Qandaı sebep bolǵanyn aıta almaı otyr. Halyqaralyq tájirıbede mundaı úlken apattardan keıin kúrdeli komıssııalar qurylyp, keleside qaıtalanbaý úshin naqty sebebi men sheshimin aıtady. Al bizde eki jyl bolsa da, áli eshqandaı verdıkt joq. Ol jerde bir ǵana sebep bar deýge bolmaıdy. Ár sebeptiń úlesi jeke esepteledi. Meniń oıymsha, olar áýe kompanııasynyń qaýipsizdik erejelerin buzǵanyn ashyq aıtqysy kelmeıdi. Óıtkeni taıaqtyń ekinshi ushy ózderine tııýi múmkin. Ózderi ruqsat berip otyryp, anandaı ushaqtar ushyp júripti dep tańǵalǵandaryna myna jaqtaǵy men tańǵaldym.

-Eldegi áýe bıletteriniń baǵasy qanshalyqty ádiletti dep oılaısyz?

- Bizde báseke joq. ıAǵnı, naryq erejeleri jumys istemeıdi. «Bek Eır» kompanııasyn aıttyq qoı. Sol ǵana shynaıy báseke boıynsha jumys istedi. Mysaly «Skattyń» qazirgi áreketi karteldik mámilege uqsaıdy. Karteldik mámile emes, biraq uqsaıdy. Ony bylaı túsindireıin. Elorda men Almatynyń arasyna Air Astana bılet qunyn 45 myń teńge dep belgilese, «Skat» 43 myń qoıady. Bul osy baǵyttaǵy áýe qatynasynyń naqty baǵasy emes. Air Astana óziniń qulqynyna qaraı baǵa qoıdy, al «Skat» tabysyn odan azaıtqysy kelmeıdi. Sondyqtan, oǵan jaqyndatyp 43 myń teńge deıdi. Sonda baǵany Air Astana belgileıdi, bular artynan eredi. Bul jerde konkýrentsııa, naryq quraldary joq. Áýe bıletiniń baǵasy sol úshin qymbattap jatyr. Keıireýler 18 mln halyqqa 3 birdeı áýe kompanııasy ne kerek deıdi. Ol da ras shyǵar. Onda baǵany Úkimet rettesin. Eki áýe kompanııasy kún kóretindeı tarıf qoıý kerek. Air Astana-nyń úırenetin, jaqsy jaqtary kóp. Bıznesmen bolsam, men de solaı isteıtin edim. Óıtkeni bıznesmenge eń keregi tabys. Byltyr pandemııada kóp shyǵyn kórdi ǵoı. Sony qaıtarýdy oılastyrýym kerek bolady. Menedjer retinde olarmen kelisem. Al qarapaıym jolaýshy retinde kelispeımin. «Qaltań kótermese, poıyzben júr» degen sóz bar. Biraq poıyzdy memleket sýbsıdııalaıdy. Tipti bolmasa, memleket áýe qatynasyn da sýbsıdııalasyn. Osynyń bári áýe qatynasyn damytýdyń strategııasynda jazylýy kerek. Qaıta-qaıta strategııa dep qaqsaı beretinim sol.

- Osy aıtyp otyrǵan problemalardy mınıstrdiń keńesshisi bolyp júrgende kóterdińiz be?

- Ony bári bilip otyr. Bul eshqandaı qupııa emes. Bárin ashyq aıtyp otyrǵanym da sol. Biz qazir sheteldiń ushaqtarymen ushyp júrmiz. Sáıkesinshe qosalqy bólshekterdi de shetelden alamyz. Ony jóndeý, ózge de kórsetiletin qyzmetter shetelde jasalady. Aqshanyń bári shetelge ketip jatyr. Mysaly, ushaqtardyń bári lızıngte. Ol lızıngtiń talaptary bar. Solardyń qanshalyqty negizdi ekenin biz bilmeımiz. Ol kelisimsharttardyń bári jabyq. Negizi kóp shyǵyndarynyń bárin ózimizde jasaýǵa bolady. Biraq olar lızıngtiń talaby dep, shetelge aparyp jasaıdy. Al kelisimsharttyń qalaı jasalǵanyn bilmeımiz. Ony kommertsııalyq qupııa dep qoıǵan. Mysaly, áýe qaýipsizdigine jaýapty mamandar eń úlken áýe kompanııanymyzdy teksere almaı júr

-Eń iri kompanııa dep Air Astana-ny aıtyp otyrsyz ba?

-Iá. PROS degen baǵdarlama bar. Úıdegi Wi-Fi-dan ınternetke kirip, bir baǵytqa áýe bıletiniń baǵasyn qaraısyz. Erteńinde kirip qarasańyz, ol baǵa ósip shyǵa keledi. Oǵan bılet sanynyń esh qatysy joq. ІT kompanııalardyń jumysy bul. Áýe kompanııalardyń júktemesi degen bar. Mysaly, FlyArystan-nyń júktemesi basqa memleketterdegi loýkosterlermen salystyrǵanda kósh ilgeri – 90 paıyzdan asady. Al Air Astana-ny qarasań 70-ke jete me, jetpeı me?.. Sonda oılanyp qalasyń. Nege munyń júktemesi az degen suraq týady. Álde bılet baǵasy tym joǵary ma? Eýropaǵa ushsańyz, týrıstik maýsymdardan basqa kezde ushaqtar toly bola bermeıdi. Al suranys kezinde jańaǵy PROS sııaqty baǵdarlamalardyń kómegimen baǵany kóterip tastaıdy. Sosyn jyldardyń statıstıkasy arqyly qaı kezde qaı baǵytqa suranys joǵary bolatynyn aldyn ala bilip otyrady. Ol kezge arzan bıletterdiń sanyn azaıtyp tastaıdy. Sebebi keıingi 5 jyl qatarynan suranys qatty bolǵanyn biledi. Meniń jeke boljamym boıynsha, Air Astana-nyń júktemesiniń azdyǵyna tek tabysty kózdeýi sebepker. Al júktemeni kóbeıtse, kirisi azaıýy múmkin. Siz Air Astana-nyń bıletin 3-4 aı buryn almaq bolsańyz da bılet baǵasynda sonshalyq aıyrmashylyq bolmaıdy. PROS sııaqty baǵdarlamalardyń kómegimen bılet baǵasyn osylaı rettep qoıǵan bolýy múmkin.

- Baǵanadan beri kommertsııalyq qupııa degen sózdi jıi aıtyp otyrsyz. Halyqaralyq standart boıynsha avıatsııadaǵy kommertsııalyq qupııa degenimiz ne?

- Jolaýshynyń aty-jóni, qandaı baǵytqa bılet alǵany sııaqty jeke keńistigine qol suǵatyn málimetter ǵana kommertsııalyq qupııa. Al jalpy statıstıkany kommertsııalyq qupııa deýge kelmeıdi. Shynymen de kommertsııalyq qupııa dep sanasa, qandaı málimetterdiń kommertsııalyq qupııa ekenin kompanııa óziniń saıtynda ashyq jarııalap, tizimin ilip qoıýy kerek. Al naqty tizimi bolmaǵan soń kez kelgen aıtqysy kelmegen málimetti kommertsııalyq qupııa degen jeleýmen jasyryp qala berýge bolady.


JINAǴAN TÁJІRIBEMDІ «EKSPORTTAP» JÚRMІN

- Eldegi áýejaılardyń sapasyna qandaı baǵa bere alasyz?

- Taǵy da strategııa týraly aıtýyma týra keledi. Qazaqstanǵa neshe áýejaı kerek? Onyń nesheýi halyqaralyq bolý kerek? Osynyń bárin strategııaǵa anyqtap jazbasaq, naqty baǵa berý qıyn. Keıbir áýejaılar halyqaralyq bolǵanymen, reıs joq. Bolmaıdy da. Biraq halyqaralyq statýs alý úshin kóp shyǵyndalady. Ol shyǵyndy jergilikti ákimdik nemese ınvestor óteıdi. Mysaly, Petropavl áýejaıy halyqaralyq nysan bolǵanymen, halyqaralyq reıs ushpaıdy. Al talaptary joǵary. Soǵan sáıkes shyǵyny da qymbat.

Áýejaı jelisin damytý boıynsha «Nurly jol», «Nurly jer» deıtin baǵdarlamalarda «16 shaǵyn áýejaı salý kerek» degen sııaqty arakidik josparlar bar. Biraq ol ne úshin kerek ekeni, odan bizge qanshalyqty tıimdilik bar ekeni maman retinde maǵan túsiniksiz.

Mysaly, Óskemen áýejaıynda jóndeý júrgizildi. Erterekte salynǵan áýejaı bolǵandyqtan, ushyp-qonatyn jolaqtary eskirgen shyǵar. Ony qaıtadan salyp jatyr. Maman retinde biz oǵan qýanamyz. Biraq ar jaǵynda qarapaıym jolaýshyǵa qalaı áser etetini, bılet baǵasy qalaı ósetini týraly ashyq aqparat joq. Áýejaılardyń jaǵdaıy áýe kompanııalaryna baılanysty. Elimizdegi keıbir áýejaılardyń áýe kompanııalaryna qyzmet kórsetý tarıfteri 14-15 jyl boıy ózgermegen. Óıtkeni ol retteletin tarıfke jatady. Al ushaq bıletiniń baǵasyn memleket rettep otyrǵan joq. Demek, retteletin tarıftiń shyǵynyn rettelmeıtin tarıfterdiń esebinen jaýyp otyr. Naryq zańy boıynsha tarıf óz shyǵynyn ǵana jabý kerek. Biraq ózge shyǵyndardy jappaýy kerek. Kesirinen bizde keıbir áýejaılar damymaı jatyr. Astana men Almatyny aıtpaı-aq qoıaıyq, megapolıs bolǵandyqtan kelimdi-ketimdi ushaqtar kóp. Halyqaralyq áýe kompanııalary qatynap turady degendeı. Al shaǵyn áýejaılardyń jaǵdaıy nashar. Kóbiniń tehnıkalyq mashınalary eskirip ketken.

- Naqty qandaı mashınalary jáne qanshalyqty eskirgen?

- Qaı áýejaı ekenin aıtpaı-aq qoıaıyn. Kóbiniń órt sóndirý mashınalary toqsanynshy jyldardan beri jańarmaǵan. Keıbir tehnıkalary óte qymbat bolǵandyqtan, eskisin qaıta jóndep qoldanýǵa májbúr. Mysaly úkimet áýe kompanııalarynyń reısterin sýbsıdııalaýdy qarastyryp otyr, biraq áýejaılarǵa úkimet tarapynan qarjy quraldaryn shektetip otyr.

- Grýzııa, Ázerbaıjan sııaqty kórshi elder azamattyq avıatsııa salasynda Eýropanyń zańdaryna kóship ketkenin bilemiz. Biz nege kóshpeı otyrmyz?

- Zańdy túgelimen aýystyraıyq desek, tehnıkamyzdyń keıbiri eski bolǵan. Zańnyń bárin eýropalyq standarttarǵa ıkemdeseń, eski tehnıkalar túgel toqtap qalady. Osylaısha biz «eski shabadannyń» qulaǵy úzilip qalsa da, laqtyrýǵa qımaı júrmiz.

- Bizdiń qarjylyq múmkindigimiz Grýzııadan tómen emes qoı. Infraqurylymdy eýropalyq standartqa kóshirýge bolmas pa edi?

- Joq, ol jerde bizde mamandar boldy ǵoı. Sony biz paıdalandyq pa, paıdalanbadyq pa? Sondaı suraq týyndaıdy.

- Halyqtyń ómir sapasyn ushaqpen qanshalyqty jıi qatynaıtynyna qarap baǵalaýǵa bolatyn shyǵar. Bul jaǵynan sizde málimetter bar ma?

- Ony baǵalaýdyń 10 túrli kórsetkishi bar. «Bir adam jylyna neshe shaqyrym ushty» degen sııaqty. Mende ondaı málimet joq bolǵandyqtan, sizge naqty eshteńe aıta almaımyn. Ondaı málimetter kóbinese jabyq nemese ony eshkim bermeıdi. Negizi ol málimetterdiń bári ashyq bolýy kerek. Basqa áýe kompanııalary jańa marshrýtqa qatysqysy kelse, taldaý jasaıtyn ashyq derekter bolýy shart. Onyń bári kommertsııalyq qupııa dep sanalady bizde. Biraq halyqaralyq tájirıbede ondaı málimetterdiń bári ashyq. Áýejaılardyń ishinde jyldyq esebin jarııalaıtyndary óte az. Negizi bizde korporatıvtik mádenıet óte tómen deńgeıde. Ol jaǵynan Air Astana-ny úlgi etýge bolady. Jyl saıyn ýaqtyly jyldyq esebin jarııalap otyrady. Qarjylyq esebin, basqarý esebin ashyq beredi. Áıtse de, keıbir názik kórsetkishterdi taba almaısyń, biraq joqtan jaqsy.

- Qazir avıatsııa salasynda jumys istemegendikten, erkin sóılep otyrmyn dedińiz ǵoı. Sonda nemen aınalysyp júrsiz?

-Sheteldik áriptesterim tapsyrys berip, keńes alyp turady. Azamattyq avıatsııaǵa qatysty túrli onlaın jıyndarǵa jıi shaqyrtý keledi. Ýaqytymnyń jetkeninshe solarǵa qatysam.

-Suhbatyńyzǵa rahmet!


Joǵary qaraı