Aýa raıy
Astana -21 °S
Almaty 0 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

28 qazan. Týǵan kún ıeleri

2020 jyldyń 28 qazan 2020 08:10

NUR-SULTAN. QazAqparat - Búgin, 28 qazan kúni aıtýly tulǵalardan kimder dúnıege kelgen? QazAqparat oqyrmandaryna esimder kúntizbesin usynady.

ESІMDER




127 jyl buryn (1893-1920) aqyn, aǵartýshy Sultanmahmut TORAIǴYROV dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ýálıhanov aýdanynda týǵan. 3 jasynda sheshesi qaıtys bolyp, 6 jasyna deıin ájesiniń tárbıesinde bolǵan. Keıin ákesi eki ulymen Baıanaýylǵa kóship, Toraıǵyr kentine taıaý jerge qonystanǵan. Alǵash ákesinen eskishe hat tanyp, 13 jasynan Muqan, Ábdirahman, Tortaı degen moldalardan dáris aldy. Óleńge úıir, shyǵystyq sıýjetter negizinde jyrlar týyndatqan Muqan molda táliminiń Toraıǵyrovtyń aqyn retinde qalyptasýyna ıgi áseri bolǵanymen, 1908 jyly baıanaýyldyq Ábdirahman moldanyń qataldyǵy, óleń shyǵarǵany úshin jas qalamgerdi jazalaýy onyń din men moldalar jaıly teris kózqarasynyń qalyptasýyna negiz bolǵan. 1911 jyly jańasha oqyǵan Nuraly ustazynyń kómegimen qazaq, tatar tilderindegi ádebı kitaptarmen, gazet-jýrnaldarmen tanysady. 1912 jyly Troıtskidegi Ahýn Rahmanqulı medresesine túsedi, biraq munda bir jyldaı oqyǵan ol ókpe aýrýynyń zardabynan oqýdan shyǵyp qalady. Toraıǵyrov endi medresede oqýdy qoıyp, oryssha oqý izdeıdi, qala mańyndaǵy elde jaz boıy bala oqytady. Osy kezden aqyńdyqqa den qoıyp, «Oqyp júrgen jastarǵa», «Tálipterge» («Shákirtterge»), «Endigi betalys», «Oqýdaǵy maqsat ne?», «Anaý-mynaý», «Maǵynasyz meshit», «Jarlaý», «Dosyma hat», «Shyǵamyn tiri bolsam adam bolyp», «Túsimde», «Jazǵy qaıǵy», «Qymyz», «Keshegi tús pen búgingi is», t.b. óleńderin, «Zarlandym» atty uzaq ocherkin jazdy. Osy tusta «Qamar sulý» romanyn jazýdy bastady. 1913 jyldyń kúzinde Troıtskige qaıtqan Toraıǵyrov «Aıqap» jýrnalyna jaýapty hatshy bolyp jumysqa ornalasyp, «Óleń hám aıtýshylar», «Aýyrmaı esimnen jańylǵanym», «Qazaq tilindegi óleń kitaptary jaıynan», «Qazaq ishińde oqý, oqytý joly qalaı?», t.b. áńgime, maqalalaryn osy jýrnalda jarııalaıdy. Jýrnalda az ǵana ýaqyt qyzmet etken aqyn 1914 jyly jazda týǵan eli Baıanaýylǵa oralady. El ishinde mádenı-aǵartý jumysyn júrgizetin «Shoń seriktigi» degen uıym ashpaq bolǵanymen, isi júzege aspaıdy. Osy jyly oryssha oqý izdep Semeıge barǵan Toraıǵyrov dittegen oqýyna túse almaı, biraz daǵdarysqa ushyraıdy. Osyndaı kóńil-kúı áserimen «Lápet bulty shatyrlap», «Altyaıaq» sııaqty óleńder jazǵan. «Endigi betalys», «Turmysqa», «Bir adamǵa», «Týǵan elime», «Symbatty sulýǵa», «Qyz súıý», «Gúláıim», «Ómirimniń ýádesi», «Jan qalqam», «Gúl», t.b. óleńderin, 1915 jyly «Kim jazyqty?» atty óleńmen jazylǵan romanyn dúnıege ákeldi. Shyǵys Qazaqstanda jaldanyp bala oqytqan ol 1916 jyldyń kúzine deıin áýeli Qatonqaraǵaıda, keıin Zaısanda bolady, orys tilin úırenedi. 1916-1917 jyldardyń qysynda Tomskide oryssha oqıdy. Ómirden kóp qaǵajý kórip qajyǵan aqyn armanyna jetip kóńili kóteriledi. «Shákirt oıy» óleńinde «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolýdy», «Muzdaǵan eldiń júregin jylytýdy» armandaıdy. Osy tusta álem ádebıetiniń klassıkalyq úlgilerimen, saıası kitaptarmen tanysty. 1917 jylǵy aqpan aıyndaǵy tóńkeristen keıin Semeıde jańa qurylǵan Alash partııasy men Alashorda úkimetiniń jumystaryna qatysyp, «Alash uranyn» jarııalady. Biraq aýrýy asqynyp ketkendikten oqýdy da, jumysty da tastap, 1918 jyly sáýirde eline birjola oralady. Onda Kolchak ústemdiginen keıin qaıta jandanǵan sovdep jumysyna aralasyp, el sharýalarynyń daý-sharlaryn ádil sheshýge qatynasty. Osy tusta saıası-fılosofııalyq ádebıetterdi kóp oqyp, «Shal men qyzǵa», «A, dúnıe», «Jas júrek», «Saryarqanyń jańbyry», «Adasqan ómir», «Kedeı», «Aıtys», t.b. óleńderin jazdy. Kóptegen áńgime, ocherkter, ádebı-syn maqalalar jazdy, eki roman («Qamar sulý», «Kim jazyqty?»), tórt poemasyn («Tanystyrý», «Adasqan ómir», «Kedeı», «Aıtys») jarııalady.




86 jyl buryn (1934-2015) jazýshy, aýdarmashy, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Gerold BELЬGER dúnıege keldi.

Reseıdiń Saratov oblysynda týǵan. Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn jáne aspırantýrasyn bitirgen. Shyǵarmalaryn nemis, orys, qazaq tilderinde jazdy. 1958-1960 jyldary - Jambyl oblysy Baıqadam keńsharynyń orta mektepte muǵalim boldy. 1963-1964 jyldary - «Juldyz» jýrnalynyń ádebı qyzmetkeri. 1964 jyldan shyǵarmashylyq jumyspen aınalysqan. 1992 jyldan nemis tilinde shyǵatyn «Fenıks» almanahy bas redaktorynyń orynbasary boldy. «Aýyl shetindegi úı», «Daladaǵy shaǵalalar», «Alty asý», «Tas ótkel», «Baýyrlastyqtyń jandy beınesi», «Sozvýchıe», «Ýaqytpen betpe-bet», «Motıvy treh strýn», «Gete ı Abaı», «Rodstvo», «Zemnye ızbrannıkı» zertteý eńbekteriniń, jekelegen áńgime, maqalalary engen 25-ke jýyq jınaqtyń avtory. B.Maılın, H.Esenjanov, Á.Nurpeıisov, Á.Kekilbaev, D.Dosjanov taǵy basqa qazaq jazýshylarynyń birqatar shyǵarmalaryn qazaqshadan orys tiline, A.Raımgen, E.Konchak, N.Vakker, taǵy basqa nemis aqyn, jazýshylarynyń jekelegen týyndylaryn nemis tilinen orysshaǵa aýdardy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń B.Maılın atyndaǵy syılyǵynyń ıegeri, Prezıdenttiń beıbitshilik pen rýhanı tatýlyq syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstan PEN-klýb syılyǵynyń ıegeri. «Parasat» ordenimen marapattalǵan.




63 jyl buryn (1957) qazaq estrada ánshisi (soprano), pedagog, professor, Qazaq KSR halyq ártisi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qyrǵyzstan men Ózbekstannyń eńbek sińirgen ártisi Roza Qýanyshqyzy RYMBAEVA dúnıege keldi.

Burynǵy Semeı oblysynda týǵan. T.Júrgenov atyndaǵy Almaty teatr-kórkemóner ınstıtýtyn bitirgen, mamandyǵy - mýzykalyq komedııa akteri. 1976 jyldan - «Gúlder» respýblıkalyq estradalyq-jastar ansambliniń múshesi. 1979 jyldan osy kezge deıin - Qazaq memlekettik «Qazaqkontsert» kontsert birlestiginiń ánshisi. «Parasat» ordenimen marattalǵan. «Estrada juldyzy» atalymynda «Jyl adamy» (2000) atanǵan. Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń, «Ómirdi ánmen órnektep» televızııalyq konkýrsynyń, Búkilodaqtyq jas oryndaýshylar konkýrsynyń laýreaty. «Altyn Orfeı», «Sopot-77», «Altyn mıkrofon» festıvaldarynyń Gran-prı ıegeri.




55 jyl buryn (1965) Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi Azııa jáne Afrıka departamentiniń dırektory Erjan Serikuly MUQASh dúnıege keldi.

Burynǵy Taldyqorǵan (qazirgi Almaty) oblysynda dúnıege kelgen. 1992 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin qazaq tili men ádebıeti, arab tili mamandyǵy boıynsha támamdaǵan. 2005 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Dıplomatııalyq akademııasy qurylymdyq bólimsheler basshylary men elshiler úshin biliktiligin arttyrý kýrsyn bitirgen.

Eńbek joly: 1992-1993 jyldary QR Syrtqy ister mınıstrligi konsýldyq basqarma referenti, 1993-1995 jyldary Egıpettegi QR Elshiliginiń attashesi (konsýly), 1996-1999 jyldary QR SІM bólim bastyǵynyń m.a., úshinshi, ekinshi hatshysy bolǵan. 1999-2003 jyldary Túrkııadaǵy QR Elshiliginiń ekinshi, birinshi hatshysy (konsýl bóliminiń meńgerýshisi), 2004-2005 jyldary QR SІM Ortalyq Azııa, Taıa Shyǵys jáne Afrıka basqarmasynyń bastyǵy, 2005-2007 jyldary Ázerbaıjandaǵy QR Elshiliginiń keńesshisi, 2007-2009 jyldary Lıvııadaǵy QR isteri ýákiletti ókili, 2009-2011 jyldary QR Prezıdent Ákimshiligi Syrtqy saıasat ortalyǵynyń sektor meńgerýshisi, 2011-2014 jyldary QR SІM Ortalyq Azııa, Ońtústik Kavkaz jáne Túrkııa departamentiniń dırektory bolǵan. 2014-2019 jyldary – Oman Sultandyǵyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne Ókiletti elshisi.

Qazirgi qyzmetinde - 2019 jyldyń maýsymynan.


Basty sózder: Kúntizbe,
Joǵary qaraı