Aýa raıy
Astana -16 °S
Almaty 0 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

10 tamyz: Týǵan kún ıeleri

2020 jyldyń 10 tamyz 2020 08:08

NUR-SULTAN. QazAqparat – QazAqparat 10 tamyzǵa arnalǵan «Týǵan kún ıeleri» kúntizbesin usynady.

ESІMDER




175 jyl buryn (1845-1904) uly aqyn, fılosof, aǵartýshy, kompozıtor Abaı QUNANBAIULY dúnıege keldi.

Qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanynda týǵan. Ol aýyldaǵy Ǵabıthan moldadan saýat ashyp, 10 jasynda Semeı qalasyndaǵy Ahmet Rıza medresesine oqýǵa barǵan. Munda arab, parsy tilderin úırenip, din sabaqtaryn oqýmen qatar Nızamı, Naýaı, Saǵdı, Hafız, Fızýlı, t.b. shyǵys klassıkteriniń shyǵarmalarymen tanysady. Medreseniń úshinshi jylynda Semeıdegi «Prıhodskaıa shkolaǵa» túsip, 3 aı oqıdy.

Sol kezden bastap A.S.Pýshkın, M.ıÝ.Lermontov, L.N.Tolstoı, I.A.Krylov, F.M.Dostoevskıı, M.E.Saltykov-edrın shyǵarmalaryn oqyp, Gete, Dj. Baıron muralaryna den qoıady. 13 jasynda áke yqpalymen oqýdan qol úzip, ákimshilik bılikke aralasady. Otarshyl Reseıdiń qol astyndaǵy halqynyń aýyr taǵdyryn kórip ósedi. 1875 jyly Qońyrkókshe elinde ótken saılaýda jeńiske jetip, 1878 jylǵa deıin bolys boldy. Qazaq halqynyń dástúrli el bıleý joralǵylaryn, ádep-ǵuryp zańdaryn jetik biletin Abaı el ishindegi ár alýan ákimshilik-quqyqtyq reformalarǵa belsene aralasady. Egde tartqan shaǵynda ákimqara bılikten, atqaminerlikten irgesin aýlaq salyp, shyǵarmashylyqpen ǵana shuǵyldanǵan.

Onyń kóptegen shyǵarmalarynda Adam, Bolmys jáne Ǵalam taqyryby, sondaı-aq, absolıýttik aqıqat syry turaqty oryn alady. Ol tereń ǵıbratty oı-tolǵamdarǵa toly óleńdermen qatar jastyq aýan, ǵashyqtyq sezimdi, tabıǵat kórinisterin, adamnyń jan dúnıesin kórkem til, beıneli teńeý, psıhologııalyq shendestirý arqyly sheberlikpen, tógilte jyrlaǵan aqyn. Ol dástúrli qazaq poezııasyna qurylymdyq, stıldik jáne kórkemdik turǵydan sonylyq alyp keldi. Ásirese, onyń ǵaqlııalary - «Qara sózderindegi» kórkemdik sheberlik pen ǵylymı paıymdardy astastyrǵan fılosofııalyq oı-tolǵamdary jalpy adamzattyq gýmanıstik-áleýmettik murattarǵa ulasyp jatady. Abaı - qazaqtyń mýzykalyq ónerine de mol mura qaldyrǵan tulǵa. «Jelsiz túnde jaryq aı», «Aıttym sálem, qalamqas», «Kózimniń qarasy», «Segiz aıaq», «Qarańǵy túnde taý qalǵyp», t.b. ánderi arqyly ulttyq áýen-sazǵa jańa túr, tyń yrǵaq, ózgeshe ólshem qosty.

Abaıdyń mazmuny tereń, kórkemdigi joǵary óleńderi men poemalary («Masǵut», «Eskendir», «Ázim»), qara sózderi men aýdarmalary san ret jaryq kórip, qazaq eline tarady, kóptegen shetel tilderine aýdaryldy.

Elimizde uly aqynǵa jasalǵan qurmet erekshe. Abaı atynda qala, aýdan, Semeı, Qarqaraly qalalarynda, Jıdebaıda ádebı-memorıaldyq murajaılar bar. Nur-Sultanda, Almatyda jáne taǵy basqa da qalalarda teatrlarǵa, kóshelerge aqyn aty berilip, eskertkishter ornatylǵan. Abaı atyndaǵy shyń, asý bar. Sonymen qatar Abaı qory jumys isteıdi. Fılmder, kórkem shyǵarmalar, zertteýler jazylǵan. Qazaqtyń klassık jazýshysy M.Áýezovtiń bas kitaby - «Abaı joly» uly aqynǵa arnalǵan. Bul epopeıa dúnıejúzi halyqtarynyń 116 tiline aýdarylǵan.

146 jyl buryn (1874-1933) alǵashqy qazaq jýrnalısteriniń biri, aqyn, qoǵam qaıratkeri Eleýsiz BUIRIN dúnıege keldi.

Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanynda týǵan. Bókeı ordasyndaǵy Jáńgir han mektebinde oqyǵan. Qazan qalasyndaǵy muǵalimder semınarııasyn bitirgen. Astrahan qalasyndaǵy mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq beredi. Osynda júrip túrli qoǵamdyq-saıası ómirdiń qyr-syryna boılaıdy, alǵashqy qalamgerlik qabiletin synap baıqaıdy. Eldi mádenıetke, órkenıetke jetkizýge shaqyratyn kóshbasshy qural - baspasóz ekenindigin ańǵaryp, jańa sıpattaǵy gazet shyǵarýǵa bel baılaıdy. Bul maqsatyn iske asyrý úshin qazaq zııalylary - Sh.Bókeev, Ǵ.Qarashev, B.Qarataev, M.Shombalov, S.Meńdeshovtermen birigip, 1911 jyly Ordada «Qazaqstan» degen gazet shyǵarady. 1911-1913 jyldary osy gazettiń redaktory boldy. E.Buırın 1920-1930 jyldary týǵan jerinde ár túrli qyzmetter atqarǵan. 1930-1932 jyldary Almaty qalasyndaǵy Ortalyq murajaıda ǵylymı qyzmetker boldy. 1932 jyly elde saıası qýǵyn-súrginniń alǵashqy tolqyny bastalyp, qazaq zııalylary ustala bastaǵan soń, ol Tájik AKSR-ine, Dýshanbe qalasyna qonys aýdaryp, Tájik AKSR-niń Ortalyq muraǵat basqarmasynda ınspektor bolyp qyzmet atqardy. Alaıda E.Buırın NKVD-niń quryǵynan qutyla almady. 1933 jyly qyzmetinen qýylyp, kóp uzamaı ashtyqtan qaıtys boldy.

E.Buırınniń artynda qalǵan ádebı murasy - ózi shyǵaryp turǵan «Qazaqstan» gazetindegi maqalalary men kósemsózderi jáne «Yzyń» atty óleńder jınaǵy. Aqyn jınaqqa «Áý, qazaq!», «Azamatqa» degen eki óleńi men aýdarmasyna qosa «Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan M.Jumabaev, A.Mámetov, Ǵ.Maldybaev, I.Isın, taǵy basqa aqyndardyń óleńderin toptastyryp bergen. 1998 jyly Oral qalasyndaǵy burynǵy baspa úıinde Buırınge arnap eskertkish-taqta qoıyldy.




72 jyl buryn (1948) kompozıtor, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq óner akademııasynyń korrespondent múshesi, birneshe dúrkin Búkilodaqtyq jáne Dúnıejúzilik festıvaldar men baıqaýlardyń laýreaty Murat QUSAIYNOV dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda týǵan. Almaty konservatorııasyn bitirgen. «Dos-Muqasan» ansambliniń múshesi. Ol halyq ánderi men belgili kompozıtorlar týyndylaryn estradaǵa laıyqtap óńdeýmen qatar, ózi de mýzyka jazýmen aınalysady. Onyń Q.Amanjolovtyń «Aqyn ólimi týraly ańyz» poemasy boıynsha jazylǵan sımfonııasy, spektaklder men fılmderge jazǵan mýzykasy, skrıpka, jeke dombyraǵa, dýet, trıo, kvartetke arnalǵan kúrdeli shyǵarmalary bar. Kompozıtordyń «Jigitter jyry», «Boıjetken», «Ǵashyqtar áni», «Jar júregi», «Sulýlyq», «Naýryz», «Qurbym-aı», «Ǵashyq júrek», «Bolashaq» ánderi halyqqa keńinen tanymal. Medaldarmen marapattalǵan.




71 jyl buryn (1949) Qazaqstan qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mektebiniń negizin qalaýshy Maqsut Kárimuly QULJANOV dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Qaraǵandy medıtsına ınstıtýtyn, Qazaq aımaqtyq patologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyn támamdaǵan.

Medıtsına ǵylymynyń doktory, professor,
Respýblıkalyq klınıkalyq aýrýhananyń dárigeri, Qazaq epıdemıologııa, mıkrobıologııa jáne juqpaly aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri bolǵan. 1978-1987 jyldary - Qazaq kardıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, Qazaq gıgıena jáne kásibı aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń kishi, aǵa, jetekshi ǵylymı qyzmetkeri. 1987-1990 jyldary - Respýblıkalyq densaýlyqty qorǵaý ortalyǵy bas dırektorynyń orynbasary. 1990-1992 jyldary - Qazaq gıgıena jáne kásibı aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi. 1992-1997 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary. 1997 jyldan bastap Qazaqstan qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mektebiniń rektory. 2012 jyldan bastap Densaýlyq saqtaý ulttyq palatasynyń prezıdenti. 2013 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «Respýblıkalyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵy» ShJQ RMK bas dırektorynyń orynbasary, «Respýblıkalyq medıtsınalyq palata» QB basqarma tóraǵasy.

200-den astam ǵylymı jarııalanymy bar.




63 jyl buryn (1957) Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Takır Ospanuly BALYQBAEV dúnıege keldi.

Jambyl oblysynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi - ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti) matematıka mamandyǵy boıynsha bitirdi. 1985 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıteti mehanıka-matematıka fakýltetiniń aspırantýrasyn bitirip, osy ýnıversıtette fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin dıssertatsııa qorǵady. 2003 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alý úshin «Joǵary oqý oryndary stýdentter quramyn qalyptastyrýdyń aqparattyq úlgisinniń teoretıkalyq-metodologııalyq negizderi» taqyrybynda dıssertatsııa qorǵady.

S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde assıstent, dotsent jáne dekannyń orynbasary bolyp jumys istedi, Respýblıkalyq test ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, Respýblıkalyq bilimdegi jańa tehnologııalar ortalyǵynyń zerthana meńgerýshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń sektor meńgerýshisi, Bilim berý men testileýdiń memlekettik standarttarynyń ulttyq ortalyǵy jobalarynyń bas menedjeri jáne Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń oqý jáne oqý-ádistemelik jumystar jónindegi prorektory qyzmetterin atqardy.

2003 jyly Bilim berý men testileýdiń memlekettik standarttarynyń ulttyq ortalyǵynyń dırektory, 2007 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bilim jáne ǵylym salasynda qadaǵalaý men attestattaý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaldy. 2008-2011 jyldary Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim berý akademııasynyń prezıdenti bolyp istedi. 2011 jyldyń aqpan-mamyr aılarynda Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty rektorynyń mindetin atqardy. 2011 jyldyń mamyr aıynan - Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniiń rektory. 2013 jylǵy qańtardan Halyqaralyq bıznes akademııasynyń rektory boldy. 2013 - 2016 jyldary QR Bilim jáne ǵylym vıtse-mınıstri bolyp qyzmet atqardy. Qazirgi qyzmetinde 2017 jyldyń maýsymynan.

130-dan astam ǵylymı eńbektiń, onyń ishinde monografııalar, oqý jáne ádistemelik quraldardyń avtory. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasymen, mereıtoılyq medaldarymen, «Qazaqstan ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» jáne «Y.Altynsarın» erekshe belgilerimen marapattalǵan, Kásiptik bilimdi qoldaý qorynyń (RF) Nebolsın atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty.





5
8 jyl buryn (1962) aktrısa, «Sháken juldyzdary» Almaty halyqaralyq kınofestıvaliniń bas dırektory - «Sháken juldyzdary» prodıýserlik ortalyǵy» JShS bas dırektory Venera Ábdirahmanqyzy NYǴMATÝLINA dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Tashkent memlekettik teatr-kórkemsýret ınstıtýtynyń rejısserlik fakýltetin bitirgen. 2002 jyldan qazirgi qyzmetinde.

Sh.Beısembaevtyń «Sotqar balalar», B.Shmanovtyń «Aǵamnyń qalyńdyǵy», D.Manabaevtyń «Týǵan jer», V.Pusyrmanovtyń «,Qosh bol, sulýym», M.Úbikeevtiń «Provıntsııalyq roman» («Qyrǵyzfılm»), E.Ishmuhamedovtiń «Qysqy tuman kezinde» («Tájikfılom»), S.Narymbetovtiń «Aýyldan kelgen kúıeý» fılmderine, «Toǵysqan taǵdyrlar» teleserıalyna jáne basqa da kartınalarǵa túsken. «Programma 24», «Qazaqstan kınematografısteriniń shyǵarmashylyq portreti», «Men sizderge jazamyn...» televızııalyq baǵdarlamalarynyń prodıýseri, stsenarıı avtory, júrgizýshisi, «Siz kimsiz, Ka myrza?» kórkem fılminiń («Qazaqfılm») prodıýseri, «Qýanyshty seziný» derekti fılminiń stsenarıı avtory jáne rejısseri.

«Qurmet» (2008) ordenimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl» (2001) medalimen marapattalǵan.




45 jyl buryn (1975) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatanyń depýtaty Aıgúl Jarylqasynqyzy QAPBAROVA dúnıege keldi.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha aıaqtaǵan.

Eńbek joly: televıdenıede qyzmet atqarǵan (1997); «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde bólim meńgerýshisi; «Shymkent kelbeti», «Panorama Shymkenta» gazettteriniń basshysy; «Shymkent» Aqparattyq ortalyǵy» JShS dırektory – bas redaktory.

2019 jyldyń maýsym aıynan beri qazirgi qyzmetinde.




44jyl buryn (1976) Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil, qoǵam qaıratkeri, telejúrgizýshi, aktrısa, prodıýser, «Mıloserdıe» qaıyrymdylyq qorynyń dırektory Arýjan SAIN dúnıege kelgen.

Qyzylorda qalasynda týǵan. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń geografııa fakýltetin bitirgen.

Eńbek joly: Habar telearnasyndaǵy kúndelikti «Razmınka» baǵdarlamasynyń telejúrgizúshisi (1993 jyldan); «Dámdi jáne tez», ary qaraı «Juldyzdy menıý» kýlınarlyq baǵdarlamalarynyń telejúrgizýshisi (1994-1999); «Erkemaı» búldirshin oıyn baǵdarlamasynyń telejúrgizýshisi (1994-2000); El Arna telearnasyndaǵy «Ana mektebi» tanymdyq baǵdarlamasynyń telejúrgizýshisi (2006 jyldan); «Sabyrlyq, tek sabyrlyq» tok-shoýynyń telejúrgizýshisi (2010 jyldan); «Búldirshinderge Ómir syıla» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi (2011 jyldan).

Balalar ombýdsmeni qyzmetinde 2019 jyldyń shilde aıynan beri.

2009 jyly «Múgedekterge qamqorlyq jasaǵany úshin» atalymy boıynsha «Altyn júrek» («Zolotoe serdtse») syılyǵyna usynylǵan. «Halyq súıiktisi» ulttyq syılyǵynyń laýreaty.




41 jyl buryn (1979) QR Joǵarǵy sotynyń sýdıasy Aslan Sultanuly TÚKIEV dúnıege keldi.

Qaraǵandy qalasynda týǵan. QR ІІM Qaraǵandy zań ınstıtýtyn «zańger» (2000); Qaztutynýodaǵynyń Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetin «ekonomıst» (2004) mamandyǵymen bitirgen. Túrkııada, Germanııada, Frantsııada, Latvııada biliktilikti arttyrý kýrstarynan, ǵylymı taǵylymdamalardan ótken.

Eńbek joly: Qaraǵandy qalasy Oktıabr aýdandyq ishki ister basqarmasy Temirjol BPU ákimshilik polıtsııa tobynyń ýchaskelik polıtsııa ınspektory; Qaraǵandy qalasy Іshki ister basqarmasy Sovet PB tergeý bóliminiń tergeýshisi; Qaraǵandy qalasy Іshki ister basqarmasynyń jeke tulǵaǵa qarsy qylmystardy tergeý bólimshesiniń tergeýshisi; Qaraǵandy qalasy Іshki ister basqarmasynyń tergeý bólimi; Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi B. Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy zań ınstıtýty qylmystyq is júrgizý kafedrasynyń oqytýshysy. Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi B. Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasynyń joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý ınstıtýtynyń dotsent-doktoranty; B. Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasynyń ákimshilik qyzmet problemalaryn zertteý ortalyǵy jáne ishki ister bólimi basqarmasy bastyǵynyń mindetin atqarýshy; B. Beısenov atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi Qaraǵandy akademııasynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty ákimshilik qyzmet máselelerin zertteý ortalyǵynyń jáne ishki ister bólimi basqarmasynyń bastyǵy; Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi Sot saraptamasy ortalyǵy dırektorynyń orynbasary ( 2012); Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi Zańnama departamentiniń dırektory (2012-2014); «Qazaqstan qurylys salýshylar qaýymdastyǵy» ZTB atqarýshy dırektory (2014-2016); Qazaqstan Respýblıkasy Zańnama ınstıtýtynyń dırektory (2016-2019); QR Joǵarǵy Soty janyndaǵy Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti basshysynyń orynbasary (2019-2020).

Qazirgi qyzmetinde - 2020 jyldyń maýsym aıynan bastap.


Basty sózder: Kúntizbe,
Joǵary qaraı