Awa rayı
Nur-Sultan 10 °S
Almatı 16 °S
valyuta bağamı
USD 377.11
EUR 424.21
RUB 5.91
CNY 56.19

Təwelsіzdіk sağatı qalay soqtı...

2018 jıldıñ 16 jeltoqsan 2018 11:30 4074

ASTANA. QazAqparat - Täwelsіzdіk merekesі! Bul qanday kün? Resmï bekіtіlgen, toy toylaytın merekelіk data ğana ma? Bunday suraqqa Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ: «Bul künnіñ odan anağurlım mañızı ülken mazmunı bar. Ol täwelsіzdіk jolındağı kürestіñ nüktesіn qoyumen bіrge, onıñ bastalğan künі de boldı. Bügіn är qazaqstandıq onı özіnіñ jeke täwelsіzdіgі men tabıstı künі esebіnde merekeley aladı» dep jazğanı bar.

Täwelsіzdіktі sezіnwdіñ baqıtı

Tarïx köşі uzaq. Buğan deyіn dünïe saxnasında türlі qawımdar, türlі ulıstar, türlі memleketter bïlіk qurğanı belgіlі. Solardıñ bärі bіrdey tіzgіnіnen şaşaw şığarmay, bïlіgіn öz qolında älі ustap otırğan joq. Tіptі bіzdіñ ömіr sürіp otırğan zamanımızda Täwelsіz el bolwdıñ endіgі kezegі kіmge keletіnіn ayta almaysız. Täwelsіzdіk alw kez-kelgen el üşіn endі tım kürdelenіp kettі. Keyde oylasaq endіgі waqıtta bunday baqıt eşbіr ultqa buyırmaytınday. Endeşe, Täwelsіz Qazaqstannıñ qalıptasqan qadamın közben körіp, azattıqtıñ aqïqatın sezіnіp, bostandıqtıñ awasın jutqan bіzdіñ bwın - nağız baqıttı urpaq. Bіzdіñ tolqınnıñ mañdayına Täwelsіz eldіñ azamatı bolw jazılıptı.

Qazaqstan xalqı san ğasırlar boyı babalar armandağan azattıq toyın, Täwelsіzdіk künіn bïıl 27-і ret qarsı alıp otır. Şïrek ğasır іşіnde täwelsіz memleket retіnde tındırğan іsterіmіz de az emes. Öñіrge ğana emes, älemge tanıldıq. Dünïedegі küllі eldermen baylanıs ornatıp, terezemіz barşa memleketpen teñestі. Bul da sol Täwelsіzdіktіñ jemіsі. Endeşe, egemen el atanğan Qazaqstan üşіn qanday da bolmasın merekenіñ, meyram men toydıñ atası - Täwelsіzdіk künі ekendіgі dawsız ärі bul solay bolwı da tïіs.

«Apattıq jağdayda ornağan Täwelsіzdіk...»

Äytse de, osı täw eter Täwelsіzdіktіñ özі qazaqqa oñay keldі degenge sayatın pіkіr aytatındar da joq emes. Bul rasında da solay ma? Sondıqtan «Täwelsіzdіk qanday jağdayda ornağan edі?» degen suraqqa köz jügіrtіp alsaq. Däl osı jayında Elbası N. Nazarbaev özіnіñ estelіgіnde bılay dep jazğan edі: «Täwelsіz Qazaqstannıñ dünïege kelwіnіñ ulı şejіresі bіrqatar tarïxï kezeñderden turadı: 1990 jıldıñ säwіrі - Respwblïka Prezïdentі lawazımın tağayındaw, 1990 jıldıñ qazanı - Qazaqstannıñ egemendіgі twralı Deklaracïya, 1991 jıldıñ tamızı - Semey yadrolıq sınaq polïgonınıñ jabılwı jäne Respwblïkalıq egemen altın-valyuta qorın qurw, 1991 jıldıñ jeltoqsanı - alğaşqı bükіlxalıqtıq prezïdenttіk saylaw, bіzdіñ memleketіmіzdіñ jaña atawı twralı şeşіm qabıldaw, 16 jeltoqsan - «Qazaqstannıñ memlekettіk täwelsіzdіgі twralı» Konstïtwcïyalıq Zañdı qabıldaw, 1993 jıldıñ 15 qaraşası - özіmіzdіñ ulttıq valyutanı jäne qarjı jüyesіn engіzw. Jeke men üşіn іs jüzіnde osınaw ırğaqtı kezeñnіñ ärbіr künі umıtılmaq emes».

«Osılayşa, bіz apattıq jağdayda Täwelsіzdіktі ornattıq. Respwblïka Prezïdentі retіnde men sırtqı sayasï qızmettіñ jaña bağıttarın belsendі damıttım. Menіñ AQŞ Memlekettіk xatşısı Dj.Beykermen, Ulıbrïtanïya premer-mïnïstrі Dj.Meydjormen, Avstrïya kanclerі F.Vranïckïymen, germandıq sayasatkerler - vïce-kancler, sırtqı іster mïnïstrі S. Genşermen jäne qarjı mïnïstrі T.Vaygelmen, Avstralïya men Ïrannıñ sırtqı sayasat vedomstvoları basşıları G.Evanspen jäne A.Velayatïmen, Sïngapwrdıñ ağa mïnïstrі Lï Kwan Yu-men, sonday-aq Mäskewde tіrkelgen AQŞ-tıñ, Ulıbrïtanïyanıñ, Qıtaydıñ, Bolgarïyanıñ jäne bіrqatar özge elderdіñ elşіlerіmen, şeteldіk bïznes ökіlderіmen kezdeswlerіm boldı. Men Türkïya men Ulıbrïtanïyağa alğaşqı resmï saparlar jasadım. Іs jüzіnde, osı oqïğalardıñ bärі öz Täwelsіzdіgі jolımen bara jatqan Qazaqstannıñ özіndіk xalıqaralıq tusawkeserі іspettі boldı», - dep eske aladı N. Nazarbaev.

Ïä, Elbası bul jerde Qazaq elіnіñ älemmen moyındalwına qatıstı ülken küres jayında ğana aytıp otır. Al eldіñ іşkі axwalı, onıñ memleket bolıp tіk turıp ketwі - tіptі bölek äñgіme-tіn. KSRO quldırağanda jetpіs jıl boyı tek bіr ortalıqtıñ aydawımen jürgen eldіñ öz tіzgіnіn qolına alwı şındığında apattıq jağdaydı köz aldığa keltіrer edі. Sondıqtan «apattıq jağdayda ornağan Täwelsіzdіktіñ» ärbіr qadamına üñіlіp şığw, Täwelsіzdіkke täw etwmen bіrdey. Öytkenі, Täwelsіzdіk attı kïelіmіz bіzge XX ğasır basındağı alaş arıstarınıñ qanımen, jıldar boyı bodandıqtan arılwdı añsağan ağa urpaqtıñ janımen, odan qalsa 1986 jılğı Jeltoqsan oqïğasında alañğa şıqqan jastardıñ erіk-jіgerі, köz jasımen keldі. Tіptі basqasın bılay qoyıp, joğarıdağı N. Nazarbaev eske alıp otırğan ülken oqïğalarğa tolı bolğan 1991 jıldıñ qïınşılıqtarınıñ özі de bіr töbe emes pe?

Täwelsіzdіk Zañınıñ avtorı - Waqıt...

1990 jıldardağı tolassız oqïğalardıñ bärі ülken bіr belestі sіltep, «Täwelsіzdіk sağatı soqsa endі soğatın şığar...» dep turğan kez bolatın. Alayda, onday sağattıñ sätі de öz waqıtında ğana soğılwı tïіs-tіn. Al bunıñ qalay bolğanın tüsіnw üşіn belgіlі qalamger, memleket qayratkerі Äbіş Kekіlbaevtıñ «Täwelsіzdіk tolğawı» attı estelіgіne jügіngendі jön kördіk.  

«Jaña tağdırımızdıñ altın arqawı bolıp tabılatın Täwelsіzdіk twralı Zañımızdı qabıldaytın kün de jettі. 15 jeltoqsan. Parlament üyіnіñ ülken zalı. Törde - Elbası. Mіnbede - jumıs tobınıñ jetekşіsі Sultan Sartaev. Qısqaşa bayandama bіtken boyda suraqtar qarşa boradı. Sonıñ barısında-aq bolaşaq sayasï şayqastıñ qanday şepterde ötetіndіgі bayqalıp qaldı. «Kіmnen jäne neden täwelsіz bolmaqpız? Jetpіs jıl boyı jelkelep kelgen Reseylіk ïmperïya ülgіsі boyınşa qazaq ïmperïyasın qurwğa ärekettenіp jatqan joqpız ba?». Eñ bіr aqqaptal känіgі depwtattıñ awzınan şıqqan osı bіr sawaldan-aq qarsılaswşı küşterdіñ arğı kömeyіn añğarwğa bolatın edі. Tamız oqïğası tağdırın şeşіp qoyğan KSRO-nı saqtap qalamız degenge senetіnder älі bar eken. Qazaq xalqınıñ täwelsіzdіktі köksep kele jatkan el ekendіgіn atımen bіlmeytіn, bіlse de qulaqqa іlmeytіn, tіptі tabïğatta munday mäsele bolwın ülken jañsaqtıq dep qaraytın toñmoyındıq älі de küştі eken. Qoyılğan tağı bіr sawaldıñ arğı astarında odan da batpan zіl jattı.

«Bіzdіñ parlamentіmіz tağdır-talayın şeşetіn kürdelі mäselenі tezdetwge nege qumar? Bіz munda memleket täwelsіzdіgі mäselesіn şeşemіz, erteñ 17 mïllïon adamnıñ baqanday jartısı basqa jat memlekette qalıp koymay ma?». Bul - üreylі kіsіnіñ emes, üreylendіrgіsі keletіn kіsіnіñ sawalı. Üşіnşі sawal budan da ärіrek sіlteydі: «Munıñ salmağın arttırw, elewlі ekenіn ayğaqtaw üşіn referendwm ötkіzgen abzal emes pe?». Osıdan-aq ol kezdegі qoğamdıq aya raydıñ qanday ekendіgіn añğara berwge boladı. Egemendіk mälіmdemesі qabıldanğannan bergі oqïğalar parlamentşіlerіmіzdі äkkіlendіre tüskenmen, täwelsіzdіk twralı mäselenі ötkіrlendіre tüskenmen, onı zañdastırwdıñ jolın jіñіşkerte de tüsken-dі. Munday jağdayda japa-tarmağay şabwılmen jeñіske jetw qïın edі. Täsіlqoylığı jağınan ärі kürdelі, ärі näzіk äreketter kerek edі. Obaldarı ne kerek, sol kezdegі parlamentte bolğan ärіptesterіmіz sol şeñberlіk bïіgіnen şığa aldı. Tek şabwıldawşılıqqa ğana emes, qorğawşılıqqa da edäwіr jetіsіp qalıptı. Bar küştі jalpı talqılaw tusında sarp etpey, eñ şetіn baptardı jeke talqılaytın kezge de іrke alıptı...

Onıñ üstіne, el tağdırı şeşіler sağatta ärqaysısı är tawdıñ arqarı bolıp kalğan azamattarımız bіr üydіñ balasınday ıntımaqtı mіnez tanıttı. Salıq Zïmanov, Sultan Sartaev, Özbekälі Jänіbekov, Şerxan Murtaza, Jabayxan Äbdіldïn, Ömіrbek Baygeldï, Manaş Qozıbaev, Ömіrbek Joldasbekov, Änwar Älіmjanov, Balğabek Qıdırbekulı, Sawıq Täkejanov, Mırzatay Joldasbekov, Kamal Smayılov, Qwanış Sultanov... Sanap tawısa almaysıñ. Sol kezdegі parlamentte bastarı qosılğan eldіñ barlıq estïyar azamattarı... Bіrіnіñ kömeyіn bіrі aytpay bіlіp, qapı jіbermewge tırısıp baqtı. Ekі künge sozılğan talqınıñ aca bіr şïelenіstі tusında depwtat Aleksandr Aleksandrovïç Knyagïnïnge: «Zañdı qoldaw kerek... Memlekettіk täwelsіzdіk - qazaq xalqınıñ ğasırlar boyğı armanı. Qazaq jerіn mekendegen bіz, qazaq emes xalıqtar, bärіmіz bіrdey sol näzіk sezіmge ärqaşan öz sezіmіmіzdey qurmetpen qarayıq» - dep, örekpіp baqqan köptegen ärіptesterіne basw aytwğa twra keldі.

Bіle bіlgen kіsіge bul täwelsіzdіk tek qazaqtarğa ğana kerek emes edі. Bunday Zañ däl sol künderі Qazaqstandı mekendeytіn barşa ulttardıñ ul-qızdarına kerek edі. Jan-jaqqa bölіnіp, jağalasıp ketіp, qay şañıraqtıñ da basına qawіp töndіrmew üşіn, sol ekі uday kezeñde tağdır men tarïxtıñ pärmenіmen Nuq payğambardıñ kemesіndey qaltıldaq keñіstіkte kün keşіp jatqan jandardıñ bärіnіñ de erteñgі künderіne senіmdі bolwları üşіn Qazaqstannıñ tezіrek xalıqaralıq kuqıq swbektіsі bolğanı kerek edі. Tek sonday jağdayda ğana 17 mïllïon xalıq erteñ qay kemenіñ quyrığına jarmasamız degen ala köñіldіkke urınbay, bärіmіzge ortaq dağdarıstar kezeñіnen qalay şığamız dep, bіrlese äreket jasay alar edі.

Ötpelі kezeñnіñ jeldey şalqığan jelpіldek awandarına berіlmey, eñ aldımen, älgі bіr mümkіndіktі zañdastırıp alwdıñ qajettіrek ekendіgіn tüsіne alatın azamattar qay tarapta da jetkіlіktі boldı. Sonıñ arqasında 1991 jıldıñ 16 jeltoqsan künі «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Memlekettіk täwelsіzdіgі twralı» Konstïtwcïyalıq zañ basım dawıspen qabıldandı. Sol kezdegі bіr ärіptesіm Vïktor Borïsovïç Vodolazov jwırda: «Älі esіmde, on ekі depwtat oğan qarsı dawıs bergen. Jasıratını joq, sonıñ bіrі özіm edіm... Ol kezde menіñ Qazaqstannıñ bolaşağına degen senіmіm az edі. Ekonomïkamız kewdesіn kötere almay, jer bawırlap jattı. Naqtı memlekettіk turğıda oylaw jüyesі qalıptaspağan kez edі. Alayda münıñ bärі waqıtşa qubılıs eken. Bіr-ekі jıldan keyіn oñ özgerіster bayqala bastadı. Soğan say men de burınğı közqarasıma ezgertwler engіzdіm», - deptі.

Täwelsіzdіk Almatıdağı demokratïyaşıl jastar erewіlіnіñ bes jıldığına bіr kün qalğanda jüzege astı. Ïä, bul zañnıñ negіzgі avtorı Waqıt edі... Jeltoqsan oqïğalarınan sol Täwelsіzdіk künіne deyіn Qazaqstandağı axwaldı ornıqsızdandırwğa tırısqan qanşama sayasï beypіldіk pen beybastaqtıqtarğa kwä bolmadıq deseñіzşі...» dep jazadı Äbіş Kekіlbaev.

Tüyіndey aytsaq, bіz ğasırlar boyı qanşama urpaqtıñ armanı bolıp ötken täwelsіzdіktіñ, ulttıq memleket qurw muratınıñ jüzege asqan zamanında ömіr sürіp otırmız. Endіgі künі іrgetası sapalı qalanğan memleketіmіzdіñ şañırağı şayqalmay, Täwelsіzdіktіñ tuğırlı twı mäñgіge jelbіrey beretіnіne kümän joq. Öytkenі, qazaq dep soğar jüregі bar ärbіr alaş balasınıñ jumılatın tusı, eşbіr taysalmaytın іsі de osı Täwelsіzdіk bolwı tïіs. Endeşe, täw eter Täwelsіzdіgіmіzdіñ twı jelbіregen kün quttı bolsın, ağayın!

 

 

Joğarı qaray