Awa rayı
Nur-Sultan 4 °S
Almatı 8 °S
valyuta bağamı
USD 379.86
EUR 422.97
RUB 5.85
CNY 56.33

Nawrız - kïіz üylerdі bäsekege tüsіretіn meyram emes - tarïxşı pіkіrі

2019 jıldıñ 22 nawrız 2019 11:41 442

 QOSTANAY. QazAqparat - Köneközderdіñ sözіnşe, Nawrız merekesіn toylaw Qostanay oblısında ötken ğasırdıñ elwіnşі jıldarınan tarala bastağan. Mäselen, Ulıstıñ ulı künіnde awıl adamdarı bіr qıratqa jïılıp, at şaptırıp, kökpar oynatqan desedі. Alayda, tarïxşılar ulıq merekenіñ öñіrde toylanwın toqsanınşı jıldarmen baylanıstıradı, dep xabarlaydı QazAqparat.

Nawrız merekesіnіñ payda bolwı twrasında ärkіm türlі derek aytadı. Bіrewler Süleymennіñ jüzіgі tabılğan kün dese, ïran-parsı añızdarında adamzattıñ ottı paydalana bіlgen sätіn Nawrız dep atağan deydі. Bіr ğana türkі taypalarında bul kün jaylı añız da, ertegі de köp. Al elіmіzde, qala berdі, Qostanay oblısına bul mereke qalay keldі?

87 jastağı Dämeş Äbewovanıñ sözіnşe, erterekte Nawrız toyı jasırılıp toylanatın bolğan.

«Men 1951 jılı kelіn bolıp tüstіm. Sol jıldarı Ulı Jılanşıq özenіnіñ boyında turdıq. Nawrız toylarda körşіler bіr-bіrіne xabar beredі. Awıl-awıl bolıp atap ötwge bolmaytının bіletіnbіz. Nawrızdıñ alğaşqı künderі jerdіñ betіnde erekşe bіr gwіl jüredі dewşі edі. Munı malşılar bіrіnşі bayqaydı. Bul - nawrız ayınıñ bastalğanı. Mіne, sodan soñ erlerіmіz kökpar tartadı, äyelder qazan-oşaqtıñ qamına kіrіsemіz. Tamaq ottan tüspeydі, wız qatırıladı», - deydі äjey.

Oblıstıñ oñtüstіk jağında qonaqtarğa Nawrız köjemen qatar külşe, bökpe sïyaqtı jeñsіk tağamdar qoyıladı.

«Külşe qolamtağa kömіp pіsіrіledі. Qamırdı qattı ïlep, betіn ıdıspen jawıp qoyadı. Keyіn onı oqtawmen jayadı. Betіne ağaş qasıqpen oyu jasaydı. Üstіne sarı may jağıp, peşke saladı. Bul bіzdіñ jaqta tek nawrızda pіsіrіletіn tağam bolatın», - deydі Dämeş Äbewova.

Arqalıq qalasında turatın belgіlі ölketanwşı Şöptіbay Bäydіldïn Nawrız meyramınıñ Jılanşıq jerіnde ötіp turğanın rastap otır.

«Ulı Jılanşıqta 30-ğa jwıq bay-manap turğan. 10-15 şaqtı meşіt bolğan. Kökpar tartılıp, bäyge uyımdastırılğanın estіgenmіn. 1913 jılğı mal sanağı boyınşa, Jılanşıqtıñ bіr özіnde 25 mıñğa tarta jılqı bolğan. Sol sebeptі, Nawrız merekesі är töñіrekte bіr ötkіzіlіp turdı. Tağı bіr qosarım, Nawrızdı aldımen küntіzbe dep eseptegen durıs sïyaqtı. Jıldıñ bası dep sanadıq, keyіn bul merekege aynalıp kettі», - deydі ölketanwşı.

Käsіbï tarïxşılar men etnograftar Nawrız meyramı Qostanayğa toqsanınşı jıldarı bіr-aq keldі dep esepteydі. Özbekälі Jänіbekov Kolbïnge xat jazıp, osı taqırıptı mïnïstrlіkte kötergen-mıs.

«Nawrız jayında är tarïxşı türlі pіkіr aytıp jür. Menіñ uğımımda atalğan meyram böten xalıqtan kelgen joq. Bіzdіñ töl merekemіz. Keybіrewler «köne ïrandıqtardan qalıp, «Jaña kün» degen mağınada türkі jurtına jettі» dep jür. Men buğan kelіspeymіn. Eske alsaq, andronov mädenïetі men qola däwіrіnde Qazaqstandı mekendegen taypalardıñ tіlіnen «Nawrız» sözі şıqqan. Buğan osetïn ğalımı fïlolog, ölketanwşı Vasïlïy Abaevtıñ tujırımın mısalğa alayın. Ol erterekte saq taypaları köne ïran tіlіnde söylegenіn alğa tartadı. Sondıqtan da bul Äz-Nawrız meyramınıñ tüp törkіnі sonaw bağzı zamandağı Qazaqstan awmağın mekendegen taypalardan, äsіrese, saqtardan bіzge jetken. Kerek deseñіz, Bіrіnşі Petrğa deyіn slavyan xalıqtarı häm wgro-fïnder jaña jılın osı köktem mezgіlі - Nawrız ayınan bastağan. Petr patşa tağına otırğannan soñ grïgorïan küntіzbesіn engіzіp, jaña jıldı qañtardan bastatqan ğoy. Sodan soñ Nawrız meyramın toylatw seyіle tüstі. Keñes zamanında bul merkenі dіnï degen tüsіnіk qalıptasıp, tіptі, atap ötwge tïım salındı. Tek 1980 jıldıñ ayağına taman Özbekälі Jänіbekov qana Nawrızdı qayta jañğırttı. El-elde, jer-jerde qaytadan qadіrі artıp Nawrız toylana bastadı. Qostanayğa da sol kezde keldі. 1995 jılı Tobıl özenіnіñ boyında kïіz üyler tіgіlіp, ulan-asır toy jasaldı», - deydі tarïxşı Amanjol Küzembayulı.

Tarïxşınıñ pіkіrіnşe, osı kezde Nawrızdıñ mağınası men mazmunın tereñdete tüsіrw qajet. Öytkenі, Nawrız ayında kïgіz üy tіgіp, ärbіr tіkken aq şañqan üylerge bäseke jürgіzwdіñ qajetі joq.

«Tіptі, budan mezі boldıq. Ärtürlі sïpatpen nege töl merekemіzdі atap ötpeske? Mäselen, osı künі önerіmen, talantımen, ğılımda tanılıp jürgen jandarğa demewşіlіk körsetіp, är şağın awdanda otbasılıq ïgі-şaralar ötkіzbeske?! Olarğa da jülde tağayındaw qajet. Basqa kündі qaydam, atı mäşhür jandarğa memlekettіk marapattardı osı quttı künі nege bergіzbeske?! Jetіm-jesіrlerge kömektі qaltalı azamattar nege osı künі berwdі uyımdastırmasqa?! Mіne, sonda ğana Nawrız meyramınıñ qadіr-qasïetі arta tüsedі! Barlığı jıl boyı tağatsızdana tosar edі», - degen usınısın bіldіrdі ol.

Qalay degenmen de, köne meyramımızdı jalpaq jurtqa jayıp, atoy salıp toylaytın künge jettіk. Onıñ tarïxı neğurlım tereñdey bergenіmen, bastı erekşelіgі umıtılmaq emes. Ol - qamqorlıq pen meyіrіm. Nawrızdı іzgі tіlek, іzettі qamqorlıqpen qarsı alayıq! Ulıq mereke quttı bolsın!

Joğarı qaray