Awa rayı
Nur-Sultan 15 °S
Almatı 17 °S
valyuta bağamı
USD 377.33
EUR 424.68
RUB 5.92
CNY 56.17

El öñіrlerіnde nawrız köje qalay dayındaladı

2019 jıldıñ 22 nawrız 2019 08:40 656

ALMATI. QazAqparat - Ulıstıñ ulı künіnde molşılıq pen toqşılıqtıñ sïmvolı retіnde nawrız köje dayındaları belgіlі. Altaydan Atırawğa, Arqadan Alatawğa deyіn sozılğan kïelі Qazaqstan jerіnde dästürlі tağamnıñ türlі receptіsі bar.

QazAqparat tіlşіsі är öñіrdіñ köjenі dayındawdağı öz erekşelіkterіn bіlіp kördі.

Mäselen, şığısqazaqstandıqtar nawrız köjenі meylіnşe qolda bar dämderden jasağandı jön köredі eken.  Sondıqtan qatıp qalğan recept joq. Bastı şart - sür et asılıp, sonıñ süzіp alınğan sorpasına jetі türlі tağam qaynatılwı kerek. Bul jetі türge sw men tuz da kіredі.

«Eñ bastısı - köjege qosılatın tağamnıñ barlığı jergіlіktі önіm bolwı şart. Kökönіs, örіk-meyіz mülde qosılmaydı», - dedі ŞQO turğını.

Qostanay oblısında da nawrız köjege ädette «uzınsarığa» saqtalatın sür et paydalanıladı. Qostanaylıqtar, äsіrese Torğay öñіrіnіñ turğındarı arpa qosadı.

«Ejelgі şığıs emşіlerі arpanıñ emdіk qasïetterі twralı köp aytadı. Bіletіnderdіñ sözіnşe, arpanı tağam retіnde jïі paydalanatın adamdardıñ qanı buzılmaydı. Ïrak täwіpterі arpanı «ğajap quttı dän» dep ataytın körіnedі. Arpanıñ emdіk qasïetіnen bölek, toyımdılığı da bağalanadı», - deydі Torğay öñіrіnіñ turğını Gawxar Qarïna.

Sonımen qatar dändі-daqıldar (tarı, kürіş) qosıladı. Munıñ negіzіnde bіr tamırdan ösіp öngen dänder sekіldі urpağımız jayılıp, köbeysіn degen mağına jatır.

«Qazaq aqtı ejelden qasïettі dep eseptep, bağalağan. Sol sebeptі nawrız köjege süt nemese ayran qosıladı. Munıñ negіzіnde süttey uyıp otırayıq, іrgemіz berіk bolsın degen nïet jatır. Qurt nawrız köjenіñ dämіn keltіrіp, sän beredі. Jetіnşі tağam retіnde - nawrız köjege däm beretіn tuz soñğı qosıladı», - dedі ol.

Älbette, köje dayındaw kezіnde tek osı tağamdardı qosw kerek degen talap joq. Ärkіm öz xalіnşe qolındağı barın paydalana beredі. Keybіr kіsіler kökönіs nemese jemіs te qosıp jür. Bastısı -tağamdardıñ sanı jetew bolwı qajet.

Aqtöbelіkter de nawrız köjenі ärtürlі dayındaydı. Bіraq, mіndettі türde sür et asıp, oğan bïday qosıp qaynatadı. 

«Bіz köjenі äjemіz, anamız dayındağan jolmen äzіrleymіz. Nawrız köjege bïday, süt, sarı may, keyde meyіz qosamız. Sonımen qatar, quramındağı sw men tuzdı da esepteymіz. Bärіn qosqanda jetі tağam boladı», - dedі qala turğını Almajan Şatayqızı. Sonımen qatar, keybіrі dännen arpa nemese tarı qosadı. Al aq tağam retіnde aşı ayrandı tañdaydı.

Öñіrlerdіñ arasında nawrız köjesі ïngredïentke eñ bay öñіr - Qızılorda oblısı.

Munda bïday, aq ürmeburşaq, qızıl ürmeburşaq, jügerі, mäş, sök tağı basqa dänderdі 5-6 sağat swğa jіbіtіp qoyadı. Jılqı etі men qazını qazanğa salıp, 2-3 sağat qaynatadı. Pіskennen keyіn sorpadan alıp, swıtadı. Sorpağa jіbіp turğan dänderdі salıp, äbden jumsarıp pіskenşe qaynatadı. Pіswge jaqındağanda jwılğan meyіz ben sök qosadı. Pіsіp turğan et pen qazını da іrі-іrі etіp twrap saladı. Barlığı äbden pіskennen keyіn ezіlgen qurttı dämіne qaray qosadı.

Al atırawlıqtardıñ pіsіrgen köjesіnіñ bіr erekşelіgі bar.

Ol jaqta da nawrız köjenіñ quramında sw men tuzdan bölek, süt, sür et, tarı, meyіz bar. Sonımen qatar şıjğırılğan quyrıq mayı qosıladı eken. Al sïırdıñ sütі bolmağan jağdayda tüye sütі jaray beredі.

Şımkenttіkter de meyramnıñ bastı tağamın jetі türlі dämnen jasaydı. Oğan tarı, arpa, bïday, burşaq, kürіş sïyaqtı jetі türlі dän men aq qosıladı.

Et, qazı, qarta qaynağan sorpağa dänderden bіrіnşі bïdaydı salıp, 5 mïnwt qaynatadı. Ekіnşі - jarmanı jäne kürіştі salıp, 5 mïnwt qaynağan soñ, tarını qosadı. Dänder pіsіp boldı-aw degende ottan tüsіrіp, salqın jerge qoyadı. Qazannan tüsіrіlgen etterdі usaqtap twrap, barlığın sorpağa ayranmen qosıp aralastıradı.

Oñtüstіkte är üydіñ köjesі bіrі-bіrіne uqsamaydı. Ärqaysısınıñ dämі ärtürlі. Jetі dännen jasalatın bolğanımen, qospası bölek. Mäselen, bіrewler qurt ezіp qossa, endі bіrewler qatıq nemese ayran aralastırıp jatadı.

Keybіr apalarımız may saqtağan qarındı bіr jwıp köjenіñ tübіne tastap qoyadı. Bul öte ejelgі ädіs. Äbden tuzı sіñgen qarın köjenіñ dämіn kіrgіzіp qana qoymay, boyında qışqıl elementterі jetіspeytіn adam üşіn taptırmas därwmen körіnedі. Köjege jılqınıñ ıstalğan jalın däkege tüyіp qaynatw da bar. Munı batıstıqtar meñgergen. Ondağı ağayınnıñ köjesіnde erekşe däm boladı. Jılqınıñ jalın jay ıstamaydı, arşamen, adıraspanmen, ärtürlі taw şöpterіmen ıstap alıp, köjege qatadı. Şïkі jal köjege özіndіk däm beredі. Sonımen qatar bul küngі qımızdıñ da dämіn erekşelew dästürі bar. Ol - qımız pіsetіn kübіnіñ tübіne jılqınıñ şïkі mayın oramalğa tüyіp tastaw. Osı arqılı qımız maylı, qunarlı ärі keremet dämdі boladı eken.

Al Ortalıq Qazaqstanda, atap aytqanda Qarağandı oblısında da  nawrız köjenіñ bastı ïngredïentі - sürlengen jılqı etі. Qarağandılıqtar köjege öz jerіnde  ösetіn «Aqtoğaydıñ aq bïdayın» qosadı.  Key awdandarda sütpen aralastırsa, key awdandarda qışqıl ayran nemese ezіlgen qurt qosıladı.

 

 

Joğarı qaray