Awa rayı
Nur-Sultan 12 °S
Almatı 16 °S
valyuta bağamı
USD 379.36
EUR 424.47
RUB 5.88
CNY 54.95

Bіr awılda ekі Kalïnïn: kіmge ülgі? - Öñіrlіk baspasözge şolw

2019 jıldıñ 21 säwіr 2019 13:57 1443

ASTANA. QazAqparat - Ötken aptada Qazaqstannıñ öñіrlіk merzіmdі baspasözі qanday mäselelerdі köterdі? Ädettegіdey «QazAqparat» XAA oqırmandar nazarına elіmіzdіñ aymaqtarında jarıq köretіn merzіmdі baspasözge şolw usınadı.

Qaysenovtıñ Kemerovağa jorığı  - «Ońtústik Qazaqstan» gazetі



null 

Qazaqtan şıqqan äygіlі partïzan Qasım Qaysenovtıñ ömіrіndegі qızıqtı oqïğalar twralı äñgіme köp. Sonday äñgіmenіñ bіrіn mäslïxat depwtatı Sädw Bekenov partïzannıñ öz awzınan estіp, jadında saqtap qalğan eken. Gazetke Qasım Qaysenovtıñ basınan keşken sol bіr adam sengіsіz oqïğası jarïyalanıptı. Äñgіme negіzіnen Qasım Qaysenovtıñ Aman Töleevpen tanıswı jayında bastaladı. Soğısta körgen qïınşılığı, aştığı twralı äñgіme suralsa, batır Qaysenovtıñ esіne beybіt zamanda Kemerovodağı aştığı esіne tüsetіn körіnedі. Oqïğanı qısqaşa bayandağanda bılay boladı: Batır bіr jıldarı Petropavl qalasına qudalıqqa kelgen eken. Atağı jer jarıp turğan kezde partïzan-qudanı «qattı sıylap» jіbergen körіnedі. Sodan uşaqqa otırar aldında oğan kïіtpen bіrge bіr jäşіk konyak salıp beredі. Odan arğısı, uşaqqa qalay otırğanı Qaysenovtıñ esіnde joq. «Jolawşılarmen bіrge jerge tüssem, mülde basqa qala. Söytsem, mas bolıp jürіp Reseydіñ Kemerovo qalasına uşıp ketіppіn ğoy. «Osı uşaqpen kerі qaytamın» deymіn. Uşaqtağılar menі qaldırıp kettі. Ne іsteymіn? Qayda baramın? Qaltada soqır tïın qalmaptı. Qujat bolsa da joq. Äwejayğa bіrer kün tünedіm. Oyım bіr qazaq ne ïmanjüzdі adam kezdesіp qalsa jağdayımdı aytıp, qarızğa aqşa alıp, Almatığa oralw. Qas qılğanda eşkіm kezdese qoymadı. Qañğıbastıq küy bastaldı. Bіr üzіm nan alıp jürgen şağın asxana qızmetkerlerі menі körse terіs aynalatın boldı. Basım mäñgіp kele jatıp, üy-küyі joq qañğıbastardıñ arasına tüsіp ketіppіn. Las orın. Sız eden. Bıqsığan temekі tütіnі. Qatqan qara nan. Keyde ol da joq. Bіraq, bul ne körmegen bas? Şıdadım. Şıdamasqa amal da joq edі. Söytіp jürgen künderdіñ bіrіnde menen bіr bomj jön suradı. Partïzan bolğanımdı ayttım. Selk etpedі. «Qazaqpın» dep edіm, ornınan atıp turdı. «Bіlesіñ be, bіzdіñ oblıstıñ gwbernatorı qazaq, soğan bar» dedі. «Bіr qazaqtıñ deregі şıqtı ğoy» dep gwbernïyağa keldіm. Sawıs-sawıs kïіmdі kіsіnі іşke kіm jіberedі? Ataqtı partïzan ekenіmdі nemen däleldeymіn. Sonda da talaydı körgen jırındı partïzan emespіn be, «Amanmen twıs edіm» dep jürіp, gwbernatordıñ aldına da kіrdіm-aw aqırı»...

Aman Töleev elmen xabarlasıp, Qaysenovtі äwelі monşağa tüsіrіp, soñınan muntazday etіp, qaytadan Petropavlğa salıp jіberedі. Onda partïzandı oblıs äkіmі kütіp alıp, ol qonaq qılıp, qaytadan almatığa salıp jіbergen eken.

Avtobwstağı mädenïet... - «Aqtöbe» gazetі


null 

Avtobwstağı mädenïet twralı jazğan maqalada bılay deptі: «Älemdegі örkenïettі otız eldіñ qatarına qosılw maqsat etіlgen qazіrgі şaqta buğan endі tözwge bolmaydı. Jolawşılar tasımaldawmen aynalısatın qalanıñ qoğamdıq kölіk käsіporındarınıñ da, jürgіnşіlerdіñ de avtobws іşіnde mädenïet qalıptastırwğa beyіmdeletіn kezі jettі»...

Maqalada avtobwstağı qızmet körsetwden bastap, ondağı kemşіlіkter tügel tіzіlіptі. Kündelіktі xalıqqa qızmet körsetetіn avtobwstıñ tazalığı, texnïkalıq jağdayı twralı da söz boladı. Şındığında bunıñ bärі kündelіktі bіzdіñ qoğamda orın alıp jatqan jağday. Oğan bіrіmіzdіñ etіmіz üyrense, ekіnşіmіz köndіgіp qalğandaymız. Al endі bunıñ bärіne kіm jawaptı? Qoğamdıq kölіk ïesі men jolawşınıñ ärqaysısınıñ mіndetterі, saqtawğa tïіs tärtіbі qanday?

«Qoğamdıq kölіk avtobws ta - kädіmgі xalıq jïі baratın teatr, klwb, Mädenïet üyі sındı mädenï orın. Sondıqtan jürgіzwşі men kondwktor tarapınan xalıqqa mіnsіz, mädenïettі qızmet etw talap etіledі. Ökіnіşke qaray, osını köpşіlіk qoğamdıq kölіk jürgіzwşіler men kondwktorlar mülde bіlmeydі, al bіlgenderі uşqarı qaraydı» dep jazadı avtor.

  Absent jaylı kïno tüsіrіlse...- «Aray» gazetі



null 

Ötken ğasırdıñ 1960-1970 jıldarı Qulan öñіrіnde baptalğan Absenttіñ atı bіr kezderі añızğa aynalğanı belgіlі. Absent Rïm, Tokïo, Mexïko qalalarında ötkіzіlgen Olïmpïada oyındarında olja salğan edі. «Aray» gazetі bügіnde qazaq jadınan jeldey esken jüyrіktіñ atı bіrte-bіrte kömeskіlenіp bara jatqanına alañdaydı.

Avtor qazaq uğımındağı jılqınıñ ornı twralı söz ete kele, Absent jayında kïno tüsіrіlse degen usınısın aytadı. Fïlm tüsіrwde jüyrіktі baptap bäygege qosqan Absenttіñ alğaşqı atbegіsі Moldaş Ämreev pen tulpardı taqımına basqan şabandoz Sergey Fïlatov sındı azamattardıñ obrazdarın beynelep, erekşe etіp körsetіlse degen tіlegіn de jetkіzedі.

«Älemdіk kïno önerі tarïxında şeteldіk rejïsserlerdіñ janwarlardıñ körkem obrazın, adamzatqa degen şeksіz maxabbatın taspalağan twındıları jüzdep sanaladı. Al jılqı mіnezdі qazaq üşіn bіr kezderі Qulan jerіnde baptalğan Absenttey jüyrіktіñ kïnodağı beynesіn jasaw şaşasına şañ juqpağan tulparğa şeksіz qurmettіñ belgіsі sanalar edі. Ärі bul twındı jüyrіk attı jetі qazınanıñ bіrіne sanağan qazaq xalqınıñ jılqı malına degen ıstıq ıqılasın tanıta alatındığına kümänіm joq».

Tülekter keşі: mektepten meyramxana qasterlі me?- «Ortalıq Qazaqstan» gazetі



null 

 Endі az waqıttan soñ mektepterde soñğı qoñırawdıñ da sıñğırı estіledі. Endeşe mektep bіtіretіn tülektі tärbïelep otırğan ata-anadan degbіr kete bastadı degen söz.

«Jasıratın nesі bar, balası bіlіm іzdep bas qatırğan tusta anası toyxana іzdep taban tozdırğan sät te osı osı kezeñge döp keledі. Sonda deymіz-aw, asıra sіltep toy jasamay-aq, mektep qabırğasında-aq şarapattı şara uyımdastırwğa bolmas pa edі?» dep jazadı  «Ortalıq Qazaqstan» gazetі. Şınımen de, oylanarlıq jayt.

Mektep bіtіrwşіlerdіñ «toyına» qatıstı mïnïstrdіñ pіkіrі keltіrіlіptі. Ol da qoştasw keşіn mektepte, sol bіlіm şañırağında ötkіzwdі quptağan. Äytse de, avtor ustazdar pіkіrіn de, tülekter oyın da bіlіptі.

  Bätіstіñ Ïmanqulı- «Sarıarqa samalı» gazetі


null 

«Sarıarqa samalı» gazetі qazaq elіnіñ täwelsіzdіgі üşіn küresken tulğalar twralı mälіmetter xalıqqa köp jete bermeytіnіn jazadı. Äsіrese, Alaşorda ükіmetіn qurwğa atsalısqan qanşama arıstarımızdıñ ömіr jolı jaylı aqparattar älі de tarïx betterіnde aqtañdaq bolıp qalıp keledі eken. Joqtawşısı tabılmay jatqan sol köptіñ bіrі «Alaş» partïyasınıñ beldі müşesі - Bätіstіñ Ïmanqulı. Maqala qazaqtıñ elіm dep emіrengen arda azamatına arnalıptı.


null 

Ïmanqul Jüsіpulı - Pavlodar oblısındağı Aqtoğay awdanına qarastı Äwelbek selolıq okrwgіnіñ qazіrgі Ötes awılınıñ tülegі eken. Qabіrі de sol awıldıñ bawırındağı Nayman-Aqan qorımında. Zïratınıñ basındağı qulpıtasta «Bätіş nemeresі Jüsіp ulı Ïmanqul. 1875-1924 jılı qayttı» degen jazw bar eken.

Maqalada qayratkerge qatıstı Qwat Esіmxanovtıñ pіkіrі berіlіptі. Ol : «Bіz üşіn Bätіstіñ Ïmanqulınıñ atın jañğırtıp, qazaqı rwxtı elge oraltw - parız. Qazіr onıñ atın mektep balası tügіlі ülkender de bіle bermeydі. Keşegі Alaşordanıñ arıstarınıñ bіrі bolğan adam. Közі körgender ketіp qaldı. Sondıqtan el üşіn etken eñbegіn urpaqqa jetkіzw, ol twralı ïgі äñgіmelerdі jurtqa taratw kerek, - deptі.

Maqalada Ïmanquldıñ ata-tegі tarqatılıp, onıñ ömіrі men qayratkerlіgі, batırlığı twralı söz qozğaladı. Ïmanqul 1918 jılı Pavlodarda ötken qazaqtardıñ wezdіk sezіnde Alaşorda ükіmetіnіñ Kerekwdegі Wezdіk keñes (komïtetі) müşesі bolıp saylanadı. Keybіr derekter saralanıp, onıñ keñestіñ qazınaşılığın basqarğanı aytıladı.

 «Ïsanıñ Qabışı (Qabış Berdalïn) elden salıq jïnağanda qaşanda qasında jüredі jäne jïnalğan qarjı salınğan dorba Ïmekeñnіñ ïelіgіnde boladı eken. Barğan jerіnde Ïmanquldıñ janında іlіnіp turatın körіnedі. Ol zamanda da nebіr ur da jıq, jwan judırıqtılar bolğan ğoy. Urılar da jeterlіk. Bіraq sonıñ bіrewі de Ïmanquldan ïmenіp, älgі aqşa salınğan dorbağa jaqınday almaytın körіnedі. Ïmekeñ aqıl-parasatın bılay qoyğanda, jwan bіlektі, alıp denelі, qarwlı adam bolğan. Qabış aqın da «Judırığıñ jürwşі edі nayza ornına» dep tegіn aytpaydı ğoy. Bayğabıl Jılqıbaevtan ol kіsіnіñ mansabı twralı surağanda: «Ïmanqulğa qızmettіñ keregі ne, Ïmanquldıñ özі - qızmettіñ üstіnde turğan adam», - deytіn jarıqtıq.

«Kvazïmodo sïndromı» beleñ alıp baradı - «Oral öñіrі» gazetі



null 

Maqala negіzіnen sulwlıq qurbanına aynalğandar twralı bolıp otır. Avtor bіr tanısınıñ artıq maydan arılıp, sımbatına sımbat qosamın dep ota jasatqanın, onıñ soñı kütpegen qayğılı jağdayğa ulasqanın jazadı. Bіrer jıl burın Oral qalasında sulwlıq ekpesіnen soñ ajarlanamın degen jas kelіnşektіñ jan täsіlіm qılğanın da eske saladı.

«Özіnіñ tür-sïpatına köñіlі tolmawşılıq psïxologïya ğılımında dïsmorfofobïya nemese «kvazïmodo sïndromı» dep ataladı eken. Menіñ bayqawımşa, qazіr bіzdіñ qoğamda osı «kvazïmodo sïndromı» beleñ alıp bara jatqan sïyaqtı. Öytkenі köşege şıqsañız, jasandı sulwlıqtan «köz tunıp, bas aynaladı». Äsіrese, qoğamdıq kölіkke mіnseñіz, nayzaday kіrpіkter men süñgіdey qastardıñ nebіr türіn köresіz» dep jazadı avtor.

Aytwınşa, qazіrgі künі äsіrese jastar arasında jasandı sulwlıqqa umtılatındar köbeyіp baradı. Al onıñ zardabı men zïyanı twralı oylaytındar kem de kem.

«Mamandardıñ pіkіrіne qulaq türsek, plastïkalıq ota jasatwşılardıñ 70-80 payızı - qız-kelіnşekter. Deyturğanmen, bügіnde qarttıqtı moyındağısı kelmeytіnder men sulwlıqtı süyetіnder qatarında erlerdіñ sanı da köbeyіp keledі eken»...

  Qanekeñ nege qwdalandı? - «Sarıarqa» gazetі



null 

Maqala qazaqtıñ bіrtwar qayratkerі, ulı ğalım Qanış Ïmantayulı Sätbaevqa arnalğan eken. Onda ğalımnıñ ğumır jolı, qayratkerlіgі bayandaladı. Jeke murağattar men arxïvterde ğalımnıñ jazğan xattarı twralı aytılıp, olardıñ bіrazına şolw jasaladı. Sonday xattardıñ bіrі Qanıştıñ şäkіrtі, ğalım V.Ï.Ştïfanovtıñ arxïv qorında saqtalıptı. Ol xattarda Ştïfanov Qanıştıñ keybіr qulazığan sätterіn, onıñ sebepterіn de aşıq jazıp qaldırğan eken. Sonıñ іşіnde A.M.Gorkïy atındağı ğalımdar sanatorïyіndegі oqïğalardı da tіzbektegen.

«Alğaşqı künі seyіldep jürgenіmіzde Qanış Ïmantayulı Qazaqstan KP Ortalıq komïtetі özіmen qatar jumısınan bosatqan Іlïyas Omarovpen kezdeswdі usındı. Ol «Oktyabrdіñ 12 jıldığı» sanatorıyında, kіreberіs orını bar täwіr bölmede demalıp jatır eken. Ekewі bastarına tap kelgen jağdaylar twralı äñgіme örbіttі. Men terezenіñ aldında, orındıqtarda üyme-jüyme bolıp turğan kіtap-jwrnaldardı aqtarwmen boldım. Fïlosofïyalıq, klassïkalıq köptegen ädebïetter bar eken. Іlïyas Omarulı sol kezeñde uyqısızdıqqa şaldığıp, täwlіgіne 2-3 sağat ğana uyıqtap jürgenіn ayttı. Ünemі kіtap oqwmen waqıtın ötkіzіp jürse kerek. Sodan är kün sayın kezdesіp seyіldep jürdіk. Keybіr іştarlıqpen körealmawşılar «Qazaqstannan qwılğan ekewі Kïslovodskіde bas sawğalap jür» dep ösek taratqanı da Qanış Ïmantayulı men Іlïyas Omarulına jetіp jatadı eken. Bіrde Sätbaev mağan Respwblïkalıq partïya aktïvіnde ädіletsіzdіktіñ asqınğanı sonşa, qorqınıştı jağday twındağanın, ol sol jerden Stalïn joldasqa jedelxat salwğa mäjbür bolğanın aytqanı bar. Stalïn Şayaxmetovqa: «Sätbaev jumısınan alınbasın, partïyadan şığarılmasın» dep jawap joldaptı. Bіraq Şayaxmetov bul pärmendі orındamadı deydі»...

«...Köne zaman eposı «Edіgenі» Qanekeñ el awzınan jazıp alıp, 1927 jılı jarïyalağan bolatın. Reakcïonerlіk mänі bar şığarmanı jarïyalawı da sayasï qatelіkke jatqızıladı. Semey arxïvіnen äldebіr jastar üyіrmesіnіñ tіzіmі tabılıp, onda ultşıldarğa tіlewles bolıptı degen sïyaqtı nebіr jalalar ulğaya beredі. Akademïya quramındağı ğılımï ïnstïtwttar bälen ret tekserіledі. Söytіp, ult janaşırı bolıp jürgen adamnıñ jüykesіne aytarlıqtay salmaq tüsіrgen bul ädіletsіzdіk Sätbaevtıñ Ğılım akademïyasınıñ prezïdenttіgіnen ketwіne mäjbür etedі.

Maqalanıñ tüyіnі Qanış Sätbaevtıñ öz ultın, xalqın süygenі üşіn qwdalanğanın aşıp körsetedі. Ol negіzgі ğılımï jumıstarımen qatar xalqımızdıñ tarïxın, ädebïetіn, etnografïyasın, mwzıkası men önerіn jïnaqtap, damıtwğa da zor ülesіn qostı.

Bіr awılda ekі Kalïnïn: kіmge ülgі? - «Jetіsw» gazetі


null 

«Täwelsіzdіk tañı atqalı bergі 28 jıldıñ іşіnde eldіgіmіzge qatıstı qanşama іs atqarıldı?! Öşkenіmіz janıp, ölgenіmіz tіrіldі dewge boladı. Tarïxımız tügendeldі. Sonıñ bіr parası, Keñestіk däwіrdіñ «tulğalarına», twrasın aytqanda revolyucïya kösemі Lenïnnen bastap, xalqımızdıñ basına qara bult üyіrgen qanquylı sayasattıñ «serkelerіne» arnalğan eskertkіş-byustter men köşe atawlarınıñ qazaq xalqınıñ, ultınıñ keleşegі üşіn qurban bolğan tarïxï tulğalar esіmіne awıstırılwı rwxımızdı asqaqtata tüskenі anıq» dep jazadı «Jetіsw» gazetі.

Maqalada keltіrіlgen derekterge qarağanda, «QazSSR kezeñіndegі keybіr tarïxï tulğalardıñ eskertkіşterіn memlekettіk esepten şığarw twralı» QR Mädenïet jäne qoğamdıq kelіsіm mïnïstrlіgі Mädenïet komïtetіnіñ usınısı 2002 jılğı 31 qañtardağı qabıldanıptı. Oğan säykes, Almatı oblıstıq mäslïxatı keñestіk kezeñde boy kötergen 201 tarïxï tulğalardıñ eskertkіşіn esepten şığarw twralı şeşіm qabıldanğan eken. Sonıñ bіrі - Tuzdıbastaw awılındağı 1972 jılı boy kötergen M.Kalïnïnnіñ eskertkіşі.

«Esepten şığarılıp tastalğanına 17 jıl ötse de bul eskertkіştіñ älі küngі ornınan mіz baqpay turğanı awdan jurtşılığı men qoğam belsendіlerіnіñ şımbayına batwda» dep jazadı avtor.

Al awdandıq äkіmdіk qızmetkerlerі 2002 jıldan bastap oblıstıq mäslïxattıñ şeşіmіmen awdandağı Lenïn, Dzerjïnskïy, Kalïnïn eskertkіşterі alınıp tastalğanın, sondıqtan da bul eskertkіş tіzіmde joq ekenіn aytadı.

«Negіzі munı da alıp tastawğa bolwşı edі. Oğan sol waqıttağı könenіñ közі bolğan aqsaqaldar alqası, soğıs ardagerlerі bar, bіrqatar turğındar «Kalïnïn özі kelіp, bata bergen kolxoz» dep qarsılıq jasap, alğızbay qoyğan. Odan keyіngі alıp tastaw mümkіndіgі twğanda Besağaş pen Tuzdıbastawdıñ aqsaqaldarı arasında bölіnіp-jarılğan alawızdıq payda boldı. Ärkіm öz ata-babasınıñ eskertkіşіn qoyuğa umtıldı. Sebebі, eskertkіş Besağaş awıldıq okrwgіnіñ awmağında bolğanmen, Tuzdıbastaw awılına kіreberіske ornalasqan. Sonıñ saldarınan tağı toqtap qaldı, - dep jawap berіptі awdandıq mädenïet jäne tіlderdі damıtw bölіmіnіñ basşısı Farïda Begenbaeva.

Derekterge qarağanda, soñğı ret Kalïnïn eskertkіşіn alıp tastap, ornına Alaş arıstarınıñ rwxına arnap monwment qoyu twralı kelіsіlgen eken. Bіraq bul sol joba küyіnşe toqtap qalğan körіnedі.

«El bolam deseñ, besіgіñdі tüze» dep beker aytpağan bolar. Erkіn eldіñ urpağı üşіn qızıl ïmperïya «kösemіnіñ» emes, täwelsіzdіk jolında janın pïda etken ata-babalarınıñ beynesіn körw zor maqtanış emes pe? Olay bolsa, eldіgіmіzge köleñke tüsіretіn Kalïnïnnіñ Tuzdıbastawda turaqtap qalğan qos bіrdey eskertkіşі jwıq arada alınıp tastalsa quba-qup» dep jazadı avtor.

 

Bastı foto: vse.kz

 

Avtor: Qanat Mämetqazıulı
Bastı sözder: BAQ, Qoğam,
Joğarı qaray