Aýa raıy
Astana 5 °S
Almaty 11 °S
valıýta baǵamy
USD 389.81
EUR 430.27
RUB 6.06
CNY 54.91

Bir aýylda eki Kalının: kimge úlgi? - Óńirlik baspasózge sholý

2019 jyldyń 21 sáýir 2019 13:57

ASTANA. QazAqparat - Ótken aptada Qazaqstannyń óńirlik merzimdi baspasózi qandaı máselelerdi kóterdi? Ádettegideı «QazAqparat» HAA oqyrmandar nazaryna elimizdiń aımaqtarynda jaryq kóretin merzimdi baspasózge sholý usynady.

Qaısenovtyń Kemerovaǵa joryǵy - «Ońtústik Qazaqstan» gazeti




null

Qazaqtan shyqqan áıgili partızan Qasym Qaısenovtyń ómirindegi qyzyqty oqıǵalar týraly áńgime kóp. Sondaı áńgimeniń birin máslıhat depýtaty Sádý Bekenov partızannyń óz aýzynan estip, jadynda saqtap qalǵan eken. Gazetke Qasym Qaısenovtyń basynan keshken sol bir adam sengisiz oqıǵasy jarııalanypty. Áńgime negizinen Qasym Qaısenovtyń Aman Tóleevpen tanysýy jaıynda bastalady. Soǵysta kórgen qıynshylyǵy, ashtyǵy týraly áńgime suralsa, batyr Qaısenovtyń esine beıbit zamanda Kemerovodaǵy ashtyǵy esine túsetin kórinedi. Oqıǵany qysqasha baıandaǵanda bylaı bolady: Batyr bir jyldary Petropavl qalasyna qudalyqqa kelgen eken. Ataǵy jer jaryp turǵan kezde partızan-qudany «qatty syılap» jibergen kórinedi. Sodan ushaqqa otyrar aldynda oǵan kıitpen birge bir jáshik konıak salyp beredi. Odan arǵysy, ushaqqa qalaı otyrǵany Qaısenovtyń esinde joq. «Jolaýshylarmen birge jerge tússem, múlde basqa qala. Sóıtsem, mas bolyp júrip Reseıdiń Kemerovo qalasyna ushyp ketippin ǵoı. «Osy ushaqpen keri qaıtamyn» deımin. Ushaqtaǵylar meni qaldyryp ketti. Ne isteımin? Qaıda baramyn? Qaltada soqyr tıyn qalmapty. Qujat bolsa da joq. Áýejaıǵa birer kún túnedim. Oıym bir qazaq ne ımanjúzdi adam kezdesip qalsa jaǵdaıymdy aıtyp, qaryzǵa aqsha alyp, Almatyǵa oralý. Qas qylǵanda eshkim kezdese qoımady. Qańǵybastyq kúı bastaldy. Bir úzim nan alyp júrgen shaǵyn ashana qyzmetkerleri meni kórse teris aınalatyn boldy. Basym máńgip kele jatyp, úı-kúıi joq qańǵybastardyń arasyna túsip ketippin. Las oryn. Syz eden. Byqsyǵan temeki tútini. Qatqan qara nan. Keıde ol da joq. Biraq, bul ne kórmegen bas? Shydadym. Shydamasqa amal da joq edi. Sóıtip júrgen kúnderdiń birinde menen bir bomj jón surady. Partızan bolǵanymdy aıttym. Selk etpedi. «Qazaqpyn» dep edim, ornynan atyp turdy. «Bilesiń be, bizdiń oblystyń gýbernatory qazaq, soǵan bar» dedi. «Bir qazaqtyń deregi shyqty ǵoı» dep gýbernııaǵa keldim. Saýys-saýys kıimdi kisini ishke kim jiberedi? Ataqty partızan ekenimdi nemen dáleldeımin. Sonda da talaıdy kórgen jyryndy partızan emespin be, «Amanmen týys edim» dep júrip, gýbernatordyń aldyna da kirdim-aý aqyry»...

Aman Tóleev elmen habarlasyp, Qaısenovti áýeli monshaǵa túsirip, sońynan muntazdaı etip, qaıtadan Petropavlǵa salyp jiberedi. Onda partızandy oblys ákimi kútip alyp, ol qonaq qylyp, qaıtadan almatyǵa salyp jibergen eken.

Avtobýstaǵy mádenıet... - «Aqtóbe» gazeti



null

Avtobýstaǵy mádenıet týraly jazǵan maqalada bylaı depti: «Álemdegi órkenıetti otyz eldiń qataryna qosylý maqsat etilgen qazirgi shaqta buǵan endi tózýge bolmaıdy. Jolaýshylar tasymaldaýmen aınalysatyn qalanyń qoǵamdyq kólik kásiporyndarynyń da, júrginshilerdiń de avtobýs ishinde mádenıet qalyptastyrýǵa beıimdeletin kezi jetti»...

Maqalada avtobýstaǵy qyzmet kórsetýden bastap, ondaǵy kemshilikter túgel tizilipti. Kúndelikti halyqqa qyzmet kórsetetin avtobýstyń tazalyǵy, tehnıkalyq jaǵdaıy týraly da sóz bolady. Shyndyǵynda bunyń bári kúndelikti bizdiń qoǵamda oryn alyp jatqan jaǵdaı. Oǵan birimizdiń etimiz úırense, ekinshimiz kóndigip qalǵandaımyz. Al endi bunyń bárine kim jaýapty? Qoǵamdyq kólik ıesi men jolaýshynyń árqaısysynyń mindetteri, saqtaýǵa tıis tártibi qandaı?

«Qoǵamdyq kólik avtobýs ta - kádimgi halyq jıi baratyn teatr, klýb, Mádenıet úıi syndy mádenı oryn. Sondyqtan júrgizýshi men kondýktor tarapynan halyqqa minsiz, mádenıetti qyzmet etý talap etiledi. Ókinishke qaraı, osyny kópshilik qoǵamdyq kólik júrgizýshiler men kondýktorlar múlde bilmeıdi, al bilgenderi ushqary qaraıdy» dep jazady avtor.

Absent jaıly kıno túsirilse...- «Araı» gazeti




null

Ótken ǵasyrdyń 1960-1970 jyldary Qulan óńirinde baptalǵan Absenttiń aty bir kezderi ańyzǵa aınalǵany belgili. Absent Rım, Tokıo, Mehıko qalalarynda ótkizilgen Olımpıada oıyndarynda olja salǵan edi. «Araı» gazeti búginde qazaq jadynan jeldeı esken júıriktiń aty birte-birte kómeskilenip bara jatqanyna alańdaıdy.

Avtor qazaq uǵymyndaǵy jylqynyń orny týraly sóz ete kele, Absent jaıynda kıno túsirilse degen usynysyn aıtady. Fılm túsirýde júırikti baptap báıgege qosqan Absenttiń alǵashqy atbegisi Moldash Ámreev pen tulpardy taqymyna basqan shabandoz Sergeı Fılatov syndy azamattardyń obrazdaryn beınelep, erekshe etip kórsetilse degen tilegin de jetkizedi.

«Álemdik kıno óneri tarıhynda sheteldik rejısserlerdiń janýarlardyń kórkem obrazyn, adamzatqa degen sheksiz mahabbatyn taspalaǵan týyndylary júzdep sanalady. Al jylqy minezdi qazaq úshin bir kezderi Qulan jerinde baptalǵan Absentteı júıriktiń kınodaǵy beınesin jasaý shashasyna shań juqpaǵan tulparǵa sheksiz qurmettiń belgisi sanalar edi. Ári bul týyndy júırik atty jeti qazynanyń birine sanaǵan qazaq halqynyń jylqy malyna degen ystyq yqylasyn tanyta alatyndyǵyna kúmánim joq».

Túlekter keshi: mektepten meıramhana qasterli me?- «Ortalyq Qazaqstan» gazeti




null

Endi az ýaqyttan soń mektepterde sońǵy qońyraýdyń da syńǵyry estiledi. Endeshe mektep bitiretin túlekti tárbıelep otyrǵan ata-anadan degbir kete bastady degen sóz.

«Jasyratyn nesi bar, balasy bilim izdep bas qatyrǵan tusta anasy toıhana izdep taban tozdyrǵan sát te osy osy kezeńge dóp keledi. Sonda deımiz-aý, asyra siltep toı jasamaı-aq, mektep qabyrǵasynda-aq sharapatty shara uıymdastyrýǵa bolmas pa edi?» dep jazady «Ortalyq Qazaqstan» gazeti. Shynymen de, oılanarlyq jaıt.

Mektep bitirýshilerdiń «toıyna» qatysty mınıstrdiń pikiri keltirilipti. Ol da qoshtasý keshin mektepte, sol bilim shańyraǵynda ótkizýdi quptaǵan. Áıtse de, avtor ustazdar pikirin de, túlekter oıyn da bilipti.

Bátistiń Imanquly- «Saryarqa samaly» gazeti



null

«Saryarqa samaly» gazeti qazaq eliniń táýelsizdigi úshin kúresken tulǵalar týraly málimetter halyqqa kóp jete bermeıtinin jazady. Ásirese, Alashorda úkimetin qurýǵa atsalysqan qanshama arystarymyzdyń ómir joly jaıly aqparattar áli de tarıh betterinde aqtańdaq bolyp qalyp keledi eken. Joqtaýshysy tabylmaı jatqan sol kóptiń biri «Alash» partııasynyń beldi múshesi - Bátistiń Imanquly. Maqala qazaqtyń elim dep emirengen arda azamatyna arnalypty.



null

Imanqul Júsipuly - Pavlodar oblysyndaǵy Aqtoǵaı aýdanyna qarasty Áýelbek selolyq okrýginiń qazirgi Ótes aýylynyń túlegi eken. Qabiri de sol aýyldyń baýyryndaǵy Naıman-Aqan qorymynda. Zıratynyń basyndaǵy qulpytasta «Bátish nemeresi Júsip uly Imanqul. 1875-1924 jyly qaıtty» degen jazý bar eken.

Maqalada qaıratkerge qatysty Qýat Esimhanovtyń pikiri berilipti. Ol : «Biz úshin Bátistiń Imanqulynyń atyn jańǵyrtyp, qazaqy rýhty elge oraltý - paryz. Qazir onyń atyn mektep balasy túgili úlkender de bile bermeıdi. Keshegi Alashordanyń arystarynyń biri bolǵan adam. Kózi kórgender ketip qaldy. Sondyqtan el úshin etken eńbegin urpaqqa jetkizý, ol týraly ıgi áńgimelerdi jurtqa taratý kerek, - depti.

Maqalada Imanquldyń ata-tegi tarqatylyp, onyń ómiri men qaıratkerligi, batyrlyǵy týraly sóz qozǵalady. Imanqul 1918 jyly Pavlodarda ótken qazaqtardyń ýezdik sezinde Alashorda úkimetiniń Kerekýdegi Ýezdik keńes (komıteti) múshesi bolyp saılanady. Keıbir derekter saralanyp, onyń keńestiń qazynashylyǵyn basqarǵany aıtylady.

«Isanyń Qabyshy (Qabysh Berdalın) elden salyq jınaǵanda qashanda qasynda júredi jáne jınalǵan qarjy salynǵan dorba Imekeńniń ıeliginde bolady eken. Barǵan jerinde Imanquldyń janynda ilinip turatyn kórinedi. Ol zamanda da nebir ur da jyq, jýan judyryqtylar bolǵan ǵoı. Urylar da jeterlik. Biraq sonyń bireýi de Imanquldan ımenip, álgi aqsha salynǵan dorbaǵa jaqyndaı almaıtyn kórinedi. Imekeń aqyl-parasatyn bylaı qoıǵanda, jýan bilekti, alyp deneli, qarýly adam bolǵan. Qabysh aqyn da «Judyryǵyń júrýshi edi naıza ornyna» dep tegin aıtpaıdy ǵoı. Baıǵabyl Jylqybaevtan ol kisiniń mansaby týraly suraǵanda: «Imanqulǵa qyzmettiń keregi ne, Imanquldyń ózi - qyzmettiń ústinde turǵan adam», - deıtin jaryqtyq.

«Kvazımodo sındromy» beleń alyp barady - «Oral óńiri» gazeti




null

Maqala negizinen sulýlyq qurbanyna aınalǵandar týraly bolyp otyr. Avtor bir tanysynyń artyq maıdan arylyp, symbatyna symbat qosamyn dep ota jasatqanyn, onyń sońy kútpegen qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasqanyn jazady. Birer jyl buryn Oral qalasynda sulýlyq ekpesinen soń ajarlanamyn degen jas kelinshektiń jan tásilim qylǵanyn da eske salady.

«Óziniń túr-sıpatyna kóńili tolmaýshylyq psıhologııa ǵylymynda dısmorfofobııa nemese «kvazımodo sındromy» dep atalady eken. Meniń baıqaýymsha, qazir bizdiń qoǵamda osy «kvazımodo sındromy» beleń alyp bara jatqan sııaqty. Óıtkeni kóshege shyqsańyz, jasandy sulýlyqtan «kóz tunyp, bas aınalady». Ásirese, qoǵamdyq kólikke minseńiz, naızadaı kirpikter men súńgideı qastardyń nebir túrin kóresiz» dep jazady avtor.

Aıtýynsha, qazirgi kúni ásirese jastar arasynda jasandy sulýlyqqa umtylatyndar kóbeıip barady. Al onyń zardaby men zııany týraly oılaıtyndar kem de kem.

«Mamandardyń pikirine qulaq túrsek, plastıkalyq ota jasatýshylardyń 70-80 paıyzy - qyz-kelinshekter. Deıturǵanmen, búginde qarttyqty moıyndaǵysy kelmeıtinder men sulýlyqty súıetinder qatarynda erlerdiń sany da kóbeıip keledi eken»...

Qanekeń nege qýdalandy? - «Saryarqa» gazeti




null

Maqala qazaqtyń birtýar qaıratkeri, uly ǵalym Qanysh Imantaıuly Sátbaevqa arnalǵan eken. Onda ǵalymnyń ǵumyr joly, qaıratkerligi baıandalady. Jeke muraǵattar men arhıvterde ǵalymnyń jazǵan hattary týraly aıtylyp, olardyń birazyna sholý jasalady. Sondaı hattardyń biri Qanyshtyń shákirti, ǵalym V.I.Shtıfanovtyń arhıv qorynda saqtalypty. Ol hattarda Shtıfanov Qanyshtyń keıbir qulazyǵan sátterin, onyń sebepterin de ashyq jazyp qaldyrǵan eken. Sonyń ishinde A.M.Gorkıı atyndaǵy ǵalymdar sanatorııindegi oqıǵalardy da tizbektegen.

«Alǵashqy kúni seıildep júrgenimizde Qanysh Imantaıuly Qazaqstan KP Ortalyq komıteti ózimen qatar jumysynan bosatqan Іlııas Omarovpen kezdesýdi usyndy. Ol «Oktıabrdiń 12 jyldyǵy» sanatoryıynda, kireberis oryny bar táýir bólmede demalyp jatyr eken. Ekeýi bastaryna tap kelgen jaǵdaılar týraly áńgime órbitti. Men terezeniń aldynda, oryndyqtarda úıme-júıme bolyp turǵan kitap-jýrnaldardy aqtarýmen boldym. Fılosofııalyq, klassıkalyq kóptegen ádebıetter bar eken. Іlııas Omaruly sol kezeńde uıqysyzdyqqa shaldyǵyp, táýligine 2-3 saǵat ǵana uıyqtap júrgenin aıtty. Únemi kitap oqýmen ýaqytyn ótkizip júrse kerek. Sodan ár kún saıyn kezdesip seıildep júrdik. Keıbir ishtarlyqpen kórealmaýshylar «Qazaqstannan qýylǵan ekeýi Kıslovodskide bas saýǵalap júr» dep ósek taratqany da Qanysh Imantaıuly men Іlııas Omarulyna jetip jatady eken. Birde Sátbaev maǵan Respýblıkalyq partııa aktıvinde ádiletsizdiktiń asqynǵany sonsha, qorqynyshty jaǵdaı týyndaǵanyn, ol sol jerden Stalın joldasqa jedelhat salýǵa májbúr bolǵanyn aıtqany bar. Stalın Shaıahmetovqa: «Sátbaev jumysynan alynbasyn, partııadan shyǵarylmasyn» dep jaýap joldapty. Biraq Shaıahmetov bul pármendi oryndamady deıdi»...

«...Kóne zaman eposy «Edigeni» Qanekeń el aýzynan jazyp alyp, 1927 jyly jarııalaǵan bolatyn. Reaktsıonerlik máni bar shyǵarmany jarııalaýy da saıası qatelikke jatqyzylady. Semeı arhıvinen áldebir jastar úıirmesiniń tizimi tabylyp, onda ultshyldarǵa tileýles bolypty degen sııaqty nebir jalalar ulǵaıa beredi. Akademııa quramyndaǵy ǵylymı ınstıtýttar bálen ret tekseriledi. Sóıtip, ult janashyry bolyp júrgen adamnyń júıkesine aıtarlyqtaı salmaq túsirgen bul ádiletsizdik Sátbaevtyń Ǵylym akademııasynyń prezıdenttiginen ketýine májbúr etedi.

Maqalanyń túıini Qanysh Sátbaevtyń óz ultyn, halqyn súıgeni úshin qýdalanǵanyn ashyp kórsetedi. Ol negizgi ǵylymı jumystarymen qatar halqymyzdyń tarıhyn, ádebıetin, etnografııasyn, mýzykasy men ónerin jınaqtap, damytýǵa da zor úlesin qosty.

Bir aýylda eki Kalının: kimge úlgi? - «Jetisý» gazeti



null

«Táýelsizdik tańy atqaly bergi 28 jyldyń ishinde eldigimizge qatysty qanshama is atqaryldy?! Óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirildi deýge bolady. Tarıhymyz túgendeldi. Sonyń bir parasy, Keńestik dáýirdiń «tulǵalaryna», týrasyn aıtqanda revolıýtsııa kósemi Lenınnen bastap, halqymyzdyń basyna qara bult úıirgen qanquıly saıasattyń «serkelerine» arnalǵan eskertkish-bıýstter men kóshe ataýlarynyń qazaq halqynyń, ultynyń keleshegi úshin qurban bolǵan tarıhı tulǵalar esimine aýystyrylýy rýhymyzdy asqaqtata túskeni anyq» dep jazady «Jetisý» gazeti.

Maqalada keltirilgen derekterge qaraǵanda, «QazSSR kezeńindegi keıbir tarıhı tulǵalardyń eskertkishterin memlekettik esepten shyǵarý týraly» QR Mádenıet jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń usynysy 2002 jylǵy 31 qańtardaǵy qabyldanypty. Oǵan sáıkes, Almaty oblystyq máslıhaty keńestik kezeńde boı kótergen 201 tarıhı tulǵalardyń eskertkishin esepten shyǵarý týraly sheshim qabyldanǵan eken. Sonyń biri - Tuzdybastaý aýylyndaǵy 1972 jyly boı kótergen M.Kalınınniń eskertkishi.

«Esepten shyǵarylyp tastalǵanyna 17 jyl ótse de bul eskertkishtiń áli kúngi ornynan miz baqpaı turǵany aýdan jurtshylyǵy men qoǵam belsendileriniń shymbaıyna batýda» dep jazady avtor.

Al aýdandyq ákimdik qyzmetkerleri 2002 jyldan bastap oblystyq máslıhattyń sheshimimen aýdandaǵy Lenın, Dzerjınskıı, Kalının eskertkishteri alynyp tastalǵanyn, sondyqtan da bul eskertkish tizimde joq ekenin aıtady.

«Negizi muny da alyp tastaýǵa bolýshy edi. Oǵan sol ýaqyttaǵy kóneniń kózi bolǵan aqsaqaldar alqasy, soǵys ardagerleri bar, birqatar turǵyndar «Kalının ózi kelip, bata bergen kolhoz» dep qarsylyq jasap, alǵyzbaı qoıǵan. Odan keıingi alyp tastaý múmkindigi týǵanda Besaǵash pen Tuzdybastaýdyń aqsaqaldary arasynda bólinip-jarylǵan alaýyzdyq paıda boldy. Árkim óz ata-babasynyń eskertkishin qoıýǵa umtyldy. Sebebi, eskertkish Besaǵash aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda bolǵanmen, Tuzdybastaý aýylyna kireberiske ornalasqan. Sonyń saldarynan taǵy toqtap qaldy, - dep jaýap beripti aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Farıda Begenbaeva.

Derekterge qaraǵanda, sońǵy ret Kalının eskertkishin alyp tastap, ornyna Alash arystarynyń rýhyna arnap monýment qoıý týraly kelisilgen eken. Biraq bul sol joba kúıinshe toqtap qalǵan kórinedi.

«El bolam deseń, besigińdi túze» dep beker aıtpaǵan bolar. Erkin eldiń urpaǵy úshin qyzyl ımperııa «kóseminiń» emes, táýelsizdik jolynda janyn pıda etken ata-babalarynyń beınesin kórý zor maqtanysh emes pe? Olaı bolsa, eldigimizge kóleńke túsiretin Kalınınniń Tuzdybastaýda turaqtap qalǵan qos birdeı eskertkishi jýyq arada alynyp tastalsa quba-qup» dep jazady avtor.

Basty foto: vse.kz

Avtor Qanat Mámetqazyuly
Basty sózder: Qoǵam, BAQ,
Joǵary qaraı