Awa rayı
Nur-Sultan 28 °S
Almatı 29 °S
valyuta bağamı
USD 378.83
EUR 430.99
RUB 6.04
CNY 55.05

Bata bosağada qalıp, tost törge ozıp jatır - Öñіrlіk baspasözge şolw

2019 jıldıñ 20 qañtar 2019 10:03 3758

ASTANA. QazAqparat - Elіmіzde öñіrlіk qazaqtіldі merzіmdі baspasözі qanday mäsele köterіp jatır? Ädettegіdey «QazAqparat» XAA oqırmandar nazarına aymaqtarda jarıq köretіn baspasözge şolw usınadı.

*  *  * 

Sovetskaya nege sіresіp tur?- «Oral öñіrі» gazetі

Täwelsіzdіk jıldarında elіmіzdegі bіrqatar eldі mekender men jer-sw atawları qazaqılandı. Tarïxï atawlar qaytarılıp ta jatır. Äytse de osı bağıttağı älі de şaralar jalğaswı tïіs. «Oral öñіrі» gazetіnde oqırman osığan nazar awdartadı.

«Oblıs ortalığına jaqın ornalasqan Podstepnıy awılında 10 mıñnan astam xalıq turadı. Awılımızda uzına boyı qatar ornalasqan Lenïn, Celïnnaya, Sovetskaya köşelerіnіñ atawı kelmeske ketken eskіnіñ sarqınşağınday bolıp älі özgermey tur. Lenïn jäne Celïnnaya köşelerіnde, negіzіnen, jeke turğın üyler men şağın sawda nısandarı ornalasqan. Al Sovetskaya köşesіndegі darındı balalarğa arnalğan «Ümіt» lïngvïstïkalıq gïmnazïyasına, qazaq mektebіne awıldıñ ülken-kіşіsі kündelіktі qatınaydı. Oğan qosa osı Sovetskaya köşesі arqılı respwblïkalıq mañızı  bar  Samara - Şımkent  tasjolı  ötedі» dep jazadı avtor.

null 

Sosın avtor Börlі awdanındağı äkіmdіk ğïmaratı ornalasqan köşenіñ atawı da Sovetskaya ekenіn aytadı. Maqalanıñ oyı da sol sіresken «Sovetskayadan» arılıp, egemen eldіñ rwxın bіldіretіn jaña atawmen özgertw.

 

Qasqırdıñ qasïetі - «ARAI» gazetі

Jambıl oblıstıq «Aray» jastar gazetі jaratılıstağı janwarlar kïesі twralı jazıptı. Onda awız ädebïetіnen de mısal keltіrіlgen. Degenmen «ömіrde bolğan» degen oqïğalar da sol añızdardan kem tüspeydі. Gazettіñ jazwınşa, sonday tañğajayıp tılsım jayttıñ bіrіn Şw awdanındağı Abay awılınıñ turğını Jaysan aqsaqal bastan keşіrіptі.

Äñgіme jelіsіne qarağanda, aqsaqal künde malın töskeyge jayıp jürіp, bіr künі ülken jıñğıldıñ mañınan apanda jatqan qasqır böltіrіkterіn bayqaydı. Sodan bastap, ol jerden alıstap, apan mañına mal jaymaytın bolğan. Analıq qasqır da qarïyanıñ malına tïіspeptі. Alayda aqsaqal nawqastanıp qalğanda balaları jaña töldegen qozılardı däl apannıñ awzına aparğan eken. Ekі qozını kökjaldıñ awzınan araşalap qala almağan olar bul jayttı awılğa aytıp, böltіrіkterdі öltіrwge bekіnedі. Alayda bunı estіgen Jaysan qarïya qasqırlardı jönіne qoyudı buyırıp, awıldastarına toqtam aytadı. Qasqırdıñ kïesі bolatının eskertіp, eger älgі börіler awıldıñ basqa maldarına tïetіn bolsa, qunın özі tölep berwge sert beredі. Osılayşa qarïya qasqırlardı tönіp turğan qawіpten aman alıp qaladı.

null 

«Şını kerek, osıdan soñ menіñ ekі qozımnan basqa maldarğa qasqırlar tïgen joq. Sodan bіr jetі ötkende tañğajayıp oqïğa orın aldı. Tañerteñ maldı jayılımğa şığarayın dep qorağa barsam, şarbaqtıñ mañında ekі qozı jatır. Qozılardıñ jünіn aşıp, muqïyat qarasam, jelkesіnde tіsterdіñ ornı bayqaladı. Tereñ emes, bіraq bіr janwar tіstep alıp jürgenі anıq bayqaladı. Sodan bіrden älgі böltіrіkter bіr apta burın tartıp ketken qozılarım eske tüstі. Іştey «bul analıq qasqırdıñ keşіrіm surap, ekі qozımnıñ ornına äkelіp tastağan qunı ğoy» dep tüsіnіp, tañğaldım» deptі aqsaqal.

 Säwkele arwdıñ arı edі... - «Jetіsw» gazetі

Oblıstıq gazet täwelsіzdіk jıldarında eldіñ ekonomïkalıq älewetі barınşa artqanın ayta kele «rwxanï bolmısımız şe? Ulttıq tärbïe men mädenïetіmіzdі saqtay aldıq pa?» degen sawaldı ortağa tastaydı.

Avtordıñ payımınşa, qazіrgі künі qazaq rwxanï jağınan jutañdanıp bara jatqanday.

«Ibıraylar men Axmetter ümіt artqan keybіr jastardıñ jayı jağa ustatadı. Olardı Mağjannıñ «senіmіn» aqtay alıp jür dew de qïın. Soñğı jıldarı älem nazarın özіne awdarğan belgіsіz tіlde än salatın MS Saylawbek, qulağın tesіp, şaşın boyağan jіgіtterden quralğan «Ninety one» tobı, qazaq qızınıñ jalañaştanwın körsetіp, aydı aspanğa şığarğan Ayjan Bayzaqova sındı äygіlі jandardıñ sanı artıp keledі. Olardı äygіlі qılğan tağı özіmіz. «Atıñ şıqpasa, jer örtenіñ» kebіn kïіp, qara «pïardıñ» şekpenіn jamılğandarğa tosqawıl qoyıp jatqan eşkіm joq».

Bul rette avtor soñğı kezderі osınday jolmen «atın şığarwşılar» sanı kürt artıp bara jatqanına alañdaydı. Mısal retіnde Şırın Narşaeva esіmdі «juldız» şıqqanın, onıñ ersі äreketіnen soñ Instagram paraqşasındağı jazılwşılar sanı kürt artıp, 200 mıñğa tayap qalğanın alğa tartadı.

null 

«Säwkele - qızdıñ arı, ïmanı men jïğanı. Sayıp kelgende, ultımızdıñ aynası. Uzatılğan qızdıñ bağı basındağı säwkelemen bağalanğan. Mıñdağan jılqınıñ qunın ïelengen kïelі baskïіmnіñ qadіr-qasïetі osınşa tömendegenіne sengіñ kelmeydі. On segіzge jaña tolğan qaraköz qarındasımız osınday közqaras tanıtsa, basqalardan ne qayır? Öskeleñ urpaqqa Älïya men Mänşük, Läzzat pen Sabïralardan görі solardıñ atı etene tanıs. Qaysar Qayrattıñ batırlığına emes, kärіsşe kïіngenderdіñ bolmısına qızığatındar artıp baradı. Köpke topıraq şaşwdan awlaqpız, alayda tüzelmey jatqan besіktі körіp, kewdenіñ sol jaq tusı jïі şanşïdı»...

  Bata - bosağada, tost - törde - «Oñtüstіk Qazaqstan» gazetі

«Oñtüstіk Qazaqstan» gazetіndegі batağa baylanıstı maqalada bılay jazıladı: «Tayawda awdanda bedeldі qızmet atqaratın ağamızdıñ üyіnde Quran oqıtılıp, as berіldі. Dämnen keyіn törde otırğan jası seksennіñ töñіregіndegі qarïyadan bata suraldı. Aqsaqal qos alaqanın jayıp, kedіr-budır, jalañ-jadağay «batanı» bastap kettі. Kädіmgі toylarda şarappen aytılatın tost tärіzdes... «Sіzdіñ (as bergen kіsіge qarap) joğarı deñgeyde atqarıp jürgen qoğamdıq jumıstarıñızdı joğarı bağalaymın. Ärdayım bïіkten körіne berwіñіzge tіlektespіn. Osınday dastarqan basında bas qosayıq!». Mınaday «batağa» lajsız «äwmïn» dep bet sïpay saldıq».

Avtor bunday körіnіs jïі qaytalanatının alğa tartadı. Jazwınşa, soñğı kezderі qarïyalar bata men tosttı şatastırıp bara jatır. Bul rette avtor aqsaqaldıq jasqa jetken qarïyalardıñ bata men tosttıñ ayırmaşılığın ayıra almaytınına qınjılıs bіldіredі. Osığan oray, bata men tosttıñ erekşelіkterіn täpsіrlep şığadı. Mısaldar keltіredі.

null 

«Bata Quranmen astasadı. Xalqımız munı jaqsı bіlgen. Jaqsı bіlgennen keyіn de batanı awzı dwalı adamğa bergіzgen. Al, kіmnіñ awzı dwalı boladı? Ärïne, dіnіne berіk, rwxanïyatına mekem adamnıñ awzı dwalı boladı. Endeşe, bata sekіldі öte qundı dünïemіzdі sanamızğa sırttan sığalay sіñgen «tost» deytuğın joralğığa jıqpağanımız jön. «Tost» - xrïstïandıq ädep normalarına negіzdelgen arïstokrattardıñ ürdіsі». Olay bolsa, dastarqannıñ sänі men mänіn bağalı batamen keltіreyіk.

 

 Qaldıbay baqsınıñ qupïyası - «Zamana» gazetі

Qızıqtı oqïğalar twralı köbіrek jazatın «Zamana» gazetі oqırmannıñ basınan ötken oqïğasına tağı orın berіptі. Solardıñ bіrі Qaldıbay degen baqsı twralı maqala.

Jazwınşa, Qaldıbay baqsı Türkіstan qalasına jaqın Qosqorğan awılında 1890 jılı twğan. 12 jasınan qobız tartıp, nawqastardı emdey bastaydı. Toqsan jasqa jaqındap qaytıs bolan baqsınıñ 2 ulı men 1 qızınan 20-dan asa nemere men 40-qa jwıq şöberelerі bar eken. Maqalada baqsınıñ erekşe qasïetі twralı aytıladı. Soğıs jıldarında baqsınıñ Fazіlax attı balası üş ret äskerge şaqırılıp, baqsı onı üş retіnde de qaytarıp alğan eken.

null 

«Jası 90-ğa jaqındap barıp bul dünïeden ozdı. Ulı Fazіlax ta  nemere, şöbere körіp, jası 90-ğa jete, 2010-jılı qaytıs boldı. Al bul kіsіlerdіñ basınan ötken, bolğan jağdaydı, qubılıstı osı künge deyіn eşkіm bіlmeydі, estіgen joq. Bul tılsımdı äkesі de, balası da eşkіmge tіs jarmağan küyіnde kettі»...

 

Jılqınıñ kïesі - «Sır boyı» gazetі

Jılqı twralı qazaq baspasözіnde qanşama maqala jazıldı eken?! Degenmen, jılqığa qatıstı erekşe oqïğalar qaşanda oqırmannıñ qızığwın twdıratını anıq. «Sır boyı» gazetіndegі maqalada da äygіlі akter Asanälі Äşіmovtıñ estelіgіne nazar awdartadı. Onda bılay delіngen eken: «Ş.Wälïxanov twralı kïno tüsіrіlіmіnde Şoqannıñ rölіn somdağan ulım Sağïdıñ astına mіngen aqbozı şarşağannan ba, älde mezі boldı ma, ïkemge könbey mіnez körsettі. Aşw qısqan men attı qattı jekіp, basınan qamşımen urdım. Ömіrі betіme kelmegen ulım: «Ağa, toqtat!» dep qattı dawıs köterіp, qolımnan qamşını julıp aldı. Sabama tüsken soñ atqa qarasam, közіnen jas möltіldep tur eken. Allanıñ qudіretі, köp uzamay közіmnіñ qaraşığınday qos qulınımnan ayırıldım. Sonda menі attıñ kïesі urdı ma deymіn. Sol sättegі janwardıñ jasqa tolı janarı älі esіmnen ketpeydі» degen edі Asekeñ.

Maqalada jılqı janwarınıñ mіnezdіlіgі twralı söz boladı. Sonımen qatar, jılqınıñ kïesі twralı äñgіme aytılıp, mısaldar keltіrіledі.

null

 

Şekelіktіñ ne ekenіn bіlesіz be? - «Ortalıq Qazaqstan» gazetі

Qazaqtıñ zergerlіk önerі ulttıq mädenïet tarïxınan erekşe orın alatını belgіlі. Dese de, sändіk buyımdardıñ іşіnde bіrew bіlse de, bіrew bіlmeytіn, saltanattı jağdaylarda uşı bas kïіmnіñ bawına nemese samay şaşqa bekіtіletіn «şekelіk» degen äşekey buyım bar. Gazette osı sändіk buyım oqırmandara tanıstırıladı.

null 

«Şekelіk bіrneşe bölіkterden turıp, oğan tağılatın äşekeyler üzbelі bolıp keledі. Salmağı men uzındığı ärtürlі. Keyde ïıqtan tömen tüsіp turatın bolğan. Köbіne, geometrïyalıq pіşіnі bіrkelkі, bіr-bіrіmen tіrkesken jalpaqşa bölşekterden jasaladı. Şekelіk üşburıştı, jürekşe, romb, gül japıraqşası tärіzdі jäne basqa plastïnalardan quralıp, şınjırmen nemese іlgektіjüzіk tärіzdі ädіspen baylanısadı»...

Mïxaïl Bwlgakovtıñ ögey äkesі Tarazda turğan... - «Aq jol» gazetі

Orıstıñ belgіlі qalamgerі Mïxaïl Bwlgakovtıñ ögey äkesі - därіger Ïvan Pavlovïç Voskresenskïy tağdır tawqımetіmen Qazaqstanğa jer awdarılıp, qazіrgі Taraz qalasında bіraz jıldar eñbek etіp, osında qaytıs bolğanın köpşіlіk belmeytіnі ras. Gazette Wkraïnadan jer awdarılğan därіger Ï.P.Voskresenskïydіñ Äwlïeata öñіrіndegі tağdırı mälіmetterdі oqırmanğa usınıladı.

«Bіr jolı Taraz memlekettіk pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ (qazіr wnïversïtet) professorı, fïlolog Apwtan Şwkanov telefon şalıp, bіzdіñ «Jambıl oblısınıñ medïcïnası» attı kіtapta därіger Ïvan Pavlovïç Voskresenskïydіñ esіmі bіrneşe jerde keltіrіlgenі jaylı ayta kele, ol äygіlі orıs jazwşısı Mïxaïl Bwlagovtıñ ögey äkesі ekenіnen xabardar ettі. Mіne, bіz kütpegen qızıq derek! Söytіp Apwtan ağamız därіger Ï.Voskresenskïy jaylı tereñіrek іzdenw kerektіgі jaylı oy qozğadı» dep jazadı avtor.

Jazwınşa, Taraz öñіrіne talay äygіlі adamdar, olardıñ twıstarınıñ tabanı tïіptі. Mısalı, qalada älemge äygіlі ğalım-akademïk, gelmïntologïya ğılımınıñ negіzіn qalağan mal därіgerі, parazïtolog, Socïalïstіk Eñbek Erі K.Skryabïn alğaş eñbek jolın bastap, zerttew іsі men ğılım jolına tüsken. Belgіlі äskerï qolbasşı, memleket qayratkerі Mïxaïl Frwnzenіñ äkesі Vasïlïy Merkіde medïcïna feldşerі bolıp eñbek etіp, eldіñ densawlığın saqtawğa atsalısıp, sol jerde dünïe salğanı, sol jerdegі beyіtte jerlengenі belgіlі. Körnektі orıs jazwşısı Galïna Serebryakova jäne kümіs kömey polyak änşіsі Anna German 1943-1946 jıldarı Tarazda turğan. Nemіstіñ belgіlі swretşіsі Bryummel de osında bіraz jıl mekendegen eken.

null 

Al Mïxaïl Bwlgakovtıñ ögey äkesі atanan därіger Ïvan Voskresenskïydіñ tadırı tіptі qızıq. Avtordıñ keltіrgen mälіmetіne qarağanda, Kïevte turatın Bwlgakovtar otbasınıñ dostarı köp bolıptı. Solardıñ bіrі - därіger Ïvan Pavlovïç Voskresenskïy eken. Ol 1906 jıldan bastap bwlgakovtar otbasınıñ ülkenі Afanasïy Ïvanovïçtіñ emdewşі därіgerі bola jürіp, köp balalı Bwlgakovtar otbasınıñ jaqınına aynalıp, bіrer jıldan soñ mülde sіñіp kettі. Tіptі Mïxaïl Bwlgakovtı 1917 jılı esіrtkі-naşaqorlıqtan emdep, qatarğa qosqan da Ï.P.Voskresenskïy eken.

Keyіn Afanasïy qaytıs bolıp, jetі balası bar Varvara Mïxaïlovna bіraz qïındıqtarğa uşırap, 1918 jılı otız jastağı Ïvan Pavlovïç Voskresenskïyge turmısqa şığadı. Osılayşa ol bolaşaq jazwşınıñ äkesі atanadı.

Maqalada därіger men jazwşı twralı bіrqatar qızıqtı derekter keltіrіldedі. Äytse de därіgerdіñ Qazaqstanğa, Tarazqa qalay kelgenі, onıñ sebebі twralı mälіmet keltіrіlmegen. Tek onıñ keñestіk sayasat qurbanı bolğanı topşalanadı.

Avtor äygіlі därіger twralı onıñ közіn körgen, aralasqan adamdardan äñgіmesіn keltіrіp, Ï.Voskresenskïy jerlengen jerіn anıqtağanın da süyіnşіleydі.

«2018 jıldıñ 28 qaraşası künі «Doktor Voskresenskïydіñ beyіtі tabıldı» degen jağımdı xabar jettі. Tіlşіlermen baylanısıp, 30 qaraşa künі qalalıq zïratqa barıp, onıñ qızmetkerlerіnіñ kömegіmen Ï.Voskresenskïydіñ beyіtіnіñ basında bolıp, belgіlі därіgerdіñ mäñgіlіk tınıştıq tapqan mekenі janında onıñ rwxına bas ïіp, estelіkter aytıp, basına qoyılğan belgі - eskertkіş tastı swretke tüsіrdіk. Ïvan Pavlovïç Voskresenskïy 1877 jılı Kïevte dünïege kelіp, 1967 jılı 90 jasında Tarazda dünïe salıptı. Janına Äwlïeata öñіrіnde ötkіzgen jıldarda ömіrlіk serіk bolğan jarı Sofya Nïkolaevna 1979 jılı jerlenіptі» dep jazadı avtor.

Ïsatay batırdıñ bäybіşesі kіm edі?- «Narın tañı» gazetі

Ïsatay Taymanulınıñ jarı twralı derektі «Narın tañı» gazetі jazıptı. Keltіrіlgen derekke qarağanda, Ïsatay şamamen 1810 jılı 19 jasında otaw qurğan. Onıñ alğaşqı äyelіnіñ atı Mılqım eken. «Belgіlі ïsataytanwşı, professor Amangeldі Şamğonovtıñ aytwınşa, Mılqımnıñ rwı Isıqtıñ Qaraoraz atasınan eken. Äkesі Qosayaq 90 jas ğumır keşіp qaytıs bolwlı. Qosayaqulı Qaldıbay jäne onıñ balaları 1836 jıldıñ köktemіnde Ïsatay bastağan köterіlіsşіlerge kelіp qosılıp, asqan erlіkpen şayqasqan eken. Endeşe, osınday öjet ärі batıl, jeme-jemge kelgende jurt sıylağan jezdelerіnіñ qasınan tabıla bіlgen uyımşıldığımen de tanılğan bawırları bar Mılqımday jan äste osal bolmağan dewge keledі»...



null 

 

 

 

Avtor: Qanat Mämetqazıulı
Bastı sözder: BAQ, Qoğam,
Joğarı qaray