Awa rayı
Astana 20 °S
Almatı 19 °S
valyuta bağamı
USD 354.12
EUR 416.73
RUB 5.37
CNY 51.65

Bas prokwror ärі ädіlet mïnïstrі: Otız jasında ekі bіrdey qızmettі atqarğan Janaydar Sädwaqasov twralı ne bіlemіz

2018 jıldıñ 30 mamır 2018 19:26 2202

ASTANA. QazAqparat - Janaydar Sädwaqasov jïırma jasında jasınday jarqıldap, otız jasında Qazaqstanda ekі bіrdey memlekettіk qızmettі qatar atqarğan ülken tulğa. Qayratkerdіñ stalïndіk repressïyalar qarqındap turğan qasañ zamanda qazaq tіlіne memlekettіk märtebe berwge tırısqan qaysarlığın jurtşılıq bіle de bermewі mümkіn. Qısqa ğana ğumırında  Alaş qayratkerі ondağan qızmet atqarıp ülgerіptі. Mansabı joğarılağan sayın xalqına degen adal eñbegі barınşa körіndі. Totalïtarlıq jüye twralı aşıq ayttı. Sol üşіn qızıl ïmperïyanıñ qurığına іlіndі.

Janaydar Sädwaqasov 1898 jılı Ombı gwbernïyasınıñ Aqmola wezіne qarastı Sarısw bolısındağı Tössaz (qazіrgі Qarağandı oblısı, Jañaarqa awdanı, Tügіsken eldі mekenі) degen jerde dünïege kelgen. Awıl moldasınan xat tanıp, Aqmoladağı orıs mektebіn bіtіrgen soñ awılına oraladı. 1914 jılı Ombı gïmnazïyasında oqıp jürgen kezіñde qazaq jastarı qurğan «Bіrlіk» attı mädenï-ağartw uyımına, odan keyіn «Jas qazaq» pen «Qazaq jastarınıñ demokratïyalıq keñesі» uyımdarına basşılıq ettі. 1917 jılı qazannıñ basında ötkіzіlgen qazaq jastarının sezіne qatısadı. Osı kezde Sädwaqasov xalıq arasında alaştıq ïdeyalardıñ taralwına üles qosadı. Kolçak bïlіgі ornağan şaqta astırtın jumıspen aynalısıp, jazwşı Berezovskïy arqılı sayasï uyımdarmen baylanıs jasaydı. Al 1918 jıldıñ 22 jeltoqsanında qarwlı köterіlіske qatısadı. Ekі jıldan keyіn xalıqtı ağartw, atqarw komïtetterі jumıstarına aralasadı.



null

1922 jılı Qazaq Ortalıq Atqarw Komïtetіnіñ jawaptı xatşısı qızmetіne tağayındalğannan bastap Janaydar Sädwaqasov memlekettіk mañızı bar mäselelerdі şeşwge, zañnamalıq küşі bar qawlılar men erejelerdі äzіrlewge qatısadı. Ol basşılıq qabіletі men tabïğï talantı arqasında qızmet babımen jıldam joğarılap otırdı. Qazaq ölkelіk komïtetіnіñ mädenïet-nasïxat bölіmіnіñ meñ­gerwşіsі, Ädіlet Xalıq Komïssarı jäne Respwblïka Prokwrorı, QKSR Qarjı Xalıq Komïssarınıñ orınbasarı, Xalıq Komïssarları Keñesі törağasınıñ orınbasarı, Almatı qalalıq jäne oblıstıq partïya komïtetіnіñ xatşısı sekіldі bіrqatar jawaptı memlekettіk qızmetterdі on segіz jıldıñ іşіnde atqarıp şıqtı. 



null
Janaydar Sädwaqasovtıñ qazaq tіlіn resmï іs jürgіzw ürdіsіne engіzwge sіñіrgen eñbegі zor. Ol qazaq tіlіn memlekettіk apparat jumısına engіzw arqılı basqarw tіlіne aynaldırwğa tırıstı. Tarïxşı Xangeldі Äbjanovtıñ aytwınşa, Janaydar Sädwaqasovtıñ memlekettіk tіl märtebesіne qatıstı aytqan sözі de älі künge deyіn özektі bolıp tur. Alaş qayratkerі qazaq tіlіn memlekettіk deñgeyge köterwge qatıstı: «Ol mäsele egjey-tegjeylі zerttewdі, zerdelewdі jäne onı asa saqtıqpen jüzege asırwdı talap etedі», - dep aytqan.

«Twra bügіngіnіñ sözі. Osığan baylanıstı jasap ketken bağdarlamalıq tapsırmaları, oyları da bar. Asıqpay, kezeñ-kezeñіmen jasaw kerek dep otır ğoy. Aldımen bolıstıq deñgeyde, odan keyіn ortalıq mekemelerde, sosın bіr ğajabı, mınaday talap qoyadı. «Qazaqqa qızmet 100  payız qazaq tіlіnde körsetіletіn bolsın», - deydі. Qazіr qazaq azamattarı «CON»-ğa barsa da, kassağa barsa da, qazaqşa qızmet köre almaydı. Janaydar Sädwaqas sonı bіlgen sïyaqtı», - dedі tarïmxşı Xangeldі Äbjanov Janaydar Sädwaqasovtıñ twğanına 120 jıl tolwına arnalğan konferencïyada.


null

1932-1933 jıldarı goloşekïndіk asıra sіltew sayasatınıñ saldarınan respwblïkanı aştıq näwbetі jayladı. Xalıq aştıq pen juqpalı awrwlardan qırıla bastadı. Sol kezde Janaydar Sädwaqasov twğan elіne järdemdeswge alğaşqılardıñ bіrі bolıp umtıldı. Aştıq jaylağan aymaqtardı aralap, xalıqqa materïaldıq jäne medïcïnalıq kömek körsettі. Goloşekïnnіñ surqïya sayasatın aşıq sınğa aldı.

«Janaydar Sädwaqas repressïyalar men aşarlıq kezіnde ülken qayratkerlіk tanıttı. «Xalıqtı qorğaymın» degen janaşırlığı barınşa körіndі. 1933 jılı on kün boyı ölkelіk partïya komïtetіnіñ plenwmı boldı. Mïrzoyannıñ jañadan kelgen kezі. Sonda xalıqtıñ jağdayı egjey-tegjeylі talqılandı. Sol kezde Janaydar Sädwaqastıñ aytqan bіr awız sözі eşqaşan umıtılmaydı. Janaydar aytadı, osınday alapat apat bolıp jatqanda bіzdіñ Goloşekïnge qılmısın betke aytatın, aqïqattı aşıq jetkіzetіn erkektіgіmіz jetpedі. Bul - qazaq zïyalısınıñ qasіretі. Osı qorqaqtıq, ürey bіzdіñ ağa urpaqtıñ boyınan älі ketken joq. Ol - totalïrïzmnіñ bіzge tastap ketken ülken jügі», - dep atap körsettі X.Äbjanov.


null

Memlekettіk qızmettermen qatar Janaydar Sädwaqasov ult­tıq baspasözdі damıtwğa ülken üles qostı. Qazaq basılımdarınıñ sanın arttırwğa küş saldı. «Egemen Qazaqstan» gazetіnde altı ayday waqıt іstese de, bіraz şarwanı tındırıp kettі.

«Janaydar Sädwaqasulı «Egemen Qazaqstanda» eñ qïın kezeñde jumıs іstegen. Ol kezde gazettіñ atawı - «Socïaldı Qazaqstan». 1936 jılı bes-altı ay Janaydar ağamız osı basılımdı basqardı. Repressïyalardıñ endі bastalayın dep jatqan kezі edі. Sol kezdegі qısımğa qaramastan, «Jawlardı äşkereleyіk!» degen urandarğa qosılmay, gazettі ultqa qızmet etwge jumıldırğan. Mısalı, Turar Rısqulovtıñ 1916 jılğa baylanıstı ülken kіtabınan üzіndі berіldі. Ol kezde Rısqulovtıñ materïaldarın berw öte qawіptі bolğan. Janaydar Sädwaqasov gazetke kele sala, «Türkіstan - patşalıq Reseydіñ kolonïyası», «Türkіstan men Qazaqstandağı 1916 jılğı köterіlіs» sïyaqtı taqırıptarğa tutas gazettі arnadı. Gazettіñ 5 qırküyektegі sanında da tutas köterіlіs  twralı jazdı. Onda Sanjar Asfendïyarov, Beyіmbet Maylïn men Ğabït Müsіrepovtіñ materïaldarın bergen. Sol sïyaqtı türkі xalıqtarınıñ ädebïetі men mänïetіne ülken män berdі. «Şaxnamenі» jarïyalağan. Jalpı, bes-altı aydıñ іşіnde Janaydar Sädwaqasulı ülken qoltañbasın qaldırdı», - deydі «Egemen Qazaqstan» gazetіnіñ basşısı Darxan Qıdırälі.


null

1937-jılğı stalïndіk repressïyanıñ qandı qurığı Janaydar Sädwaqasovqa da tüstі. 1937-jılı 17 qırküyekte ol qamawğa alınıp, 1938 jılı 25 aqpanda atıldı. Oğan «bwrjwazïyaşıl-ultşıl, terrorïstіk jäne kontrrevolyucïyalıq uyımğa basşılıq jasadı, Qazaqstandı KSRO-dan bölіp alwdı közdedі jäne bwrjwazïyalıq Qazaq memleketіn qurwğa äreket jasadı» jäne tağı basqa ayıptar tağıldı. Bertіn kele, Janaydar Sädwaqasov aqtaldı. Degenmen, Täwelsіzdіk alğannan keyіn Alaş qayratkerіne bіr mekteptіñ atın berwdіñ özі bіraz waqıtqa sozıldı.
Ğalımdardıñ aytwınşa, Janaydar Sädwaqasovtıñ atımen köşe aşsaq ta, artıq bolmaydı. Sebebі xalıq öz batırların bіlwі kerek...

Joğarı qaray