Awa rayı
Nur-Sultan 20 °S
Almatı 29 °S
valyuta bağamı
USD 384.05
EUR 432.79
RUB 5.96
CNY 55.46

Baltamen tіl üyretken äje... - Öñіrlіk baspasözge şolw

2019 jıldıñ 19 mamır 2019 11:09 873

 NUR-SULTAN. QazAqparat - Ötken aptada Qazaqstannıñ öñіrlіk merzіmdі baspasözі qanday mäselelerdі köterdі? Ädettegіdey «QazAqparat» XAA oqırmandar nazarına elіmіzdіñ aymaqtarında jarıq köretіn merzіmdі baspasözge şolw usınadı.

Qızıl buzaw xïkayası häm şaştıñ ğarışpen baylanısı - «Sır boyı» gazetі



null 

«Sır boyı» gazetі Zeñgі baba twrasında aytılıp jürgen añızdıñ bіr parasına nazar awdartadı. Bunda añız negіzіnen Zeñgі baba men Änwar ana twralı bolğanımen, onıñ astarı otbası sıylastığı men ädet-ğurıpına kelіp tіreledі. Avtor añızdı alğa tarta otırıp, qazaq kelіnderіnіñ oramal tartwı kerektіgіne män beredі. Äyel adamınıñ şaşın jïnap jürwі tïіstіgі aytıladı.

«Şaştıñ adamdı ğarışpen baylanıstıratın tılsım sırı bar degendі bіlesіz be? Uzın şaş ğarıştan kelgen küştі köbіrek aladı eken, sondıqtan onıñ tüysіkke jol aşatın äserі bar. Äyeldіñ energetïkası, otbasın saqtaytın jılwlıqtıñ bärі şaşta saqtaladı deydі ğalımdar. Şaştı neğurlım qısqa qïğan sayın, soğurlım äyeldіñ energetïkası azaya tüsedі. Qazaqtıñ «şaşı uzın, aqılı qısqa» dep aqıldı şaştıñ ölşemіne salwı tegіn be?»-, dep jazadı avtor.

Budan bölek, maqala adam şaşına kütіmmen qarawı tïіstіgіne ündeydі. «Ata-babamız ğarıştıñ sırın toğızqumalaq oynap otırıp-aq bіlgen. Öytkenі, adamnıñ aspanmen baylanısı іşte jatqan sätіnde-aq bastaladı. «Bügіnde juldıznama degen şıqtı» deymіz keyde. Juldızğa qarap boljam aytw bayağıdan-aq bar. Osı bіz şaşımızğa nemquraylı qaraw arqılı kök kölbep jetetіn saf baylanısımızğa selkew tüsіrіp alğan joqpız ba?» dep tüyіndeydі avtor.

Baltamen tіl üyretken äje  - «Jetіsw» gazetі



null 

«Ärbіr ult özіnіñ tağdırın ana tіlіmen baylanıstırwı kerek, tіl - ulttıñ küretamırı deymіz. Türlі danalıqtardı tіzbektep, dep jatamız. Bіraq ANA TІLІMІZGE degen maxabbatımızdı, qurmetіmіzdі, sezіmіmіzdі özgelerge qalay jetkіzіp jürmіz degen suraqtı qoyıp kördіk pe?!» dep jazadı Jetіsw gazetі. Aytılğan mäselege oray tіlşі balabaqşadan bastap, bіraz jerdegі tіl mäselesіn qawağan. Balabaqşadağı säbïlerdіñ ana tіlіnde tärbïelenwіne, olardıñ tіldі üyrenwіne nazar awdarıladı. Eñ bastısı tіldі üyretwge şın kіrіsetіnder men buğan nemquraydı qaraytındar bar. Mınanday bіr mısaldı keltіrіptі avtor:

«Bala künіmde awıldağı körşі apamız üyіndegі balta, balğa, ara sekіldі qural-saymandardı ala sömkege salıp, qaladağı nemerelerіne aparğanı esіmde. Sonda іşіmnen: «Qaladağı balalar onı ne іsteydі? Ülken kіsіler de erіgedі», - dep külgen edіm. Qarap tursam, ol kületіn emes, jılaytın jağday ekenіn keş uqtım. Söytsem, qalanıñ balaları bul zattardıñ orısşa atawların ğana bіletіn bolıp şıqtı. Qazaqşa atawlarına kelgende eñselerі tüsіp, bіraz qïnalatın sıñaylı. Sonı añğarğan äje nemerelerіnіñ tіl bіlmegenіne namıstanıp, awır temіr-tersektі qalağa tasığan. Keywananıñ osı äreketіn erlіk dep bağalaw kerek. Munıñ barlığı ult bolaşağı üşіn jasalğan qadam ekenіn de keş tüsіndіm. Qazіr tіlge janaşırlıq tanıtatın, tіldіñ bolaşağı üşіn ayanbay ter tögetіn jandardıñ da qatarı azaydı. Ökіnіştі-aq...»

Şınımen, ökіnіştі. Öytkenі, qazіr qalada ösken jetkіnşekter turmıstıq qural-saymandardı bılay qoyğanda, tört tülіktіñ qazaqşa atawın da bіlmeytіn bolıp şıqqan. Orısşa surasañ uyıqtap jatsa da aytıp bere aladı. Buğan kіm kіnälі? Balabaqşa men mektepte ğana qazaq, üyde orıs (äytpese kerіsіnşe) bop jürgender me?

Maqalanıñ tüyіnіn avtor «Qazaqşasız Qazaqstannan qorqamın» dep berіptі.

  

Jarkenttegі qupïya jazw bwdda monaxtarınıñ qoltañbası emes pe? - «Jarkent aynası» gazetі



null 

Jetіsw Alatawında jartastağı «beymälіm jazw» twralı arnayı barıp közben körіp, swretke tüsіrgen «Jarkent aynası» gazetі jazıptı. Avtor tarïxşı Qalï Ïbrayımjanov öñіrdіñ Irğaylı sayındağı köne jazwlar twralı saparın jatıq tіlmen jetkіzіp, qızıqtı äñgіmelegen eken. Köne jazw tarïxı twralı da mälіmet bere ketedі. Al tawdağı jazw twralı äserіn bılay jetkіzedі: «Alğaşqı jazw jan dünïemdі jağımdı äserge böledі, jaylap fotoapparatımdı qolğa alıp swretke tüsіrdіm. Qıtay ïeroglïfіne uqsaytın sïyaqtı ma, qalay özі? Joq, emesaw, emes. Sodan saydı örlep tağı 400 metr jürgende saydıñ ekі jağın ala ornalasqan ülken jaqpar tastar bіrden közge tüstі. Jalpı, jartas doğa tärіzdі ülken üş bölіkten turadı eken. Ekі bölіgі batıs jağında qatarlasqan, al bіr bölіgі şığıs jağında jeke ornalasıptı. Jartasta beynelengen taweşkі, attı adam, buğılar men arqardıñ swretterі keremet! Al jazwlardı körіp tañ-tamaşa boldıq. Osınşama ğajayıp tarïxï eskertkіşterdіñ tabılwı, menі ayaq astınan beyne bіr altın kömbege jolıqqanday küyge tüsіrіp, añırıp turıp qaldım. Qıtaydıñ, arabtıñ, parsınıñ, köne türkіnіñ sına jazwlarına müldem uqsamaydı. Kіm, qaşan jazdı eken? Qay däwіrge tän? Qanşama ğasırlardı artqa tastadı eken bul jädіger?»...

null 

Avtor tastağı jazwlardı da swretteydі. Jazwınşa, onda jabayı jäne üy janwarları jartastıñ joğarğı bölіgіnde swrettelіptі de, tömengі jaq bölіgі bіz söz etіp otırğan qupïya jazwlarmen kömkerіlgen. Tarïxşı munı Saq, Üysіn däwіrіne jatadı dep joramaldaydı. Osı mañdağı tas obalardı da eske salıp, sol joramalın bekіte tüsedі. «Qorıta aytqanda, osılardıñ bärіn oy elegіnen ötkіze otırıp, bul köne jazw «Üysіn jazwı bolwı da mümkіn ğoy» degen joramalğa toqtadım. Oğan qosa qurmettі oqırman, qazaq jerіn mekendegen taypalardıñ töl jazwınıñ payda bolw merzіmі b.z.d. І mıñjıldıq ekenіn umıtpağan bolarsız. Ärïne, bul tek öz oyım, bіraq tolıqtay zerttewdі qajet etetіn dünïe ekendіgіne şübäm joq. Jartastağı jazw tañbaları men janwarlar beynesіn swretke tüsіrwdі ayaqtap, tağı bіr ret ärqaysısın jeke-jeke muqïyat qarap şıqtım....Esіme endі tüstі, b.z. VІІІ ğasırındağı Qarluqtar zamanında Jetіsw jerіne kelgen tïbettіkter taw-tasqa özderіnіñ bwddalıq duğaların oyıp jazıp qaldırğandarı twralı derekter bar ğoy tarïxta. Türkіnіñ Taspar, Işpara qağandarı öz bïlіgі tusında Bwdda dіnіne boy urdı emes pe? Söytіp Tïbetten lamalardı alğızıp, Bwddanıñ qasïettі jazbaların türkі tіlіne awdartıp keñіnen nasïxattağan edі. Bul jazw sol bwdda monaxtarınıñ qoltañbası şığar?!», dep tüyіndeydі avtor.

  

  Älemdі bïlep turğan esep... - «Oñtüstіk Qazaqstan» gazetі



null 

Gazette ärі ğalım ärі önertapqış Ğuzıxan Aqpanbekpen suxbat jarïyalanğan eken. Atası Mağjan Jumabaevpen Wfada bіrgen oqığan onıñ öz ömіrі de tañğajayıp oqïğalarğa tolı ma dersіz?! Bіr qızığı önertapqış aqsaqaldıñ jobalarınan şetten qızıqqandar barşılıq eken.

«Mektepte maşïnatanw pänіnen sabaq berdіm. Sol kezde іştey janatın qozğaltqıştıñ, jalpaq tіlmen aytqanda, motor ğoy, benzïn janğan kezde payda bolatın qwatınıñ köp bölіgі ïіndі bіlіk pen şatwndı qozğaltwğa ketetіnіn añğardım. Sodan motordıñ ïіndі bіlіk, şatwn, tağı bіraz bölşegі bolmaytın modelіn jasadım» degen eken. Älі künge іstep turğan bul modelge ol orıstardan 2 mln. dollar suraptı. Qızıqqan qıtaylardan da sol şamada surağan. Aqsaqaldıñ ekіnşі patentі de tіptі qızıq.

«Ol - cïrkwl. Onıñ basqalardan ayırmaşılığı tek şeñberdі ğana emes, gïperbola, parabola sekіldі ekіnşі rettegі qïsıqtı da sıza aladı. Onı sızwdağı däldіk ne üşіn kerek? Ïranda otırıp sonaw Soltüstіk Koreyağa raketa atqıñız keldі deyіk. Qay qala, qay köşe ekenіn şeştіñіz deyіk. Raketanıñ uşar jolın eseptep, parabolasın sızıp bolğannan keyіn bul mälіmettіñ bärіn kompyuterge engіzesіz. Sіz tüymenі bassañız raketa jañağı sіz sızıp bergen іzben ğana uşadı, basqa jolmen uşpaydı. Top etіp twra töbesіnen tüsedі»...

Bіr ökіnіştіsі, bunday jumıstarğa elіmіzde qızığwşı organdar tım az eken. Ayta keterlіgі, aqsaqaldıñ ğılımï jumıstarı 241 eken. Onıñ іşіnde 100-den astam ğılımï-ädіstemelіk eñbek jarïyalaptı. Sonımen qatar, aqsaqal önertapqıştıq, matematïka, fïzïka, sızba geometrïyasınan bölek, tarïxpen, basqa da san türlі rwxanï salalarmen şuğıldanğan. Qurandı, äbjad ğılımın zerttewі öz aldına. Äñgіme barısında bunday äbjad ğılımımen boksşı Serіk Qonaqbaevtıñ äkesі Kerіmbek Qonaqbaev ta aynalısqanı tіlge tïek etіledі. Äbjad ğılımı twralı da söz boladı.

«Äbjad (abjad) - arab älіppesіnіñ özgeşe tіzіlw retіn körsetetіn 8 sözdіñ («abjad», «hawwaz», «xuttï», «kalaman», «sağfas», «qaraşat», «saxxaz», «zazağ») jalpılama atı. Bul sözderdegі ärіpterdіñ jalpı sanı 28 bolıp, ärbіr ärіp turaqtı bіr sandı bіldіrgen. Mazmunı - matematïka. Sözdіñ, ärіpterdіñ özі matematïka eken ğoy».

Aralas mektep - ana tіlge tusaw - «Aray» gazetі



null 

«Aray» gazetі de tіl mäselesіn köterіp, aralas mektepterdegі jağdaydı älі de pısıqtaw kerektіgіn, onda tüyіtkіlder jetkіlіktі ekenіn alğa tartadı. Avtordıñ payımınşa, aralas mektepterdegі memlekettіk tіldі oqıtwdıñ bügіngі axwalı köñіl könşіtpeydі. Memlekettіk tіldі meñgerwge qızığwşılıqtıñ tömendіgіn de nazarğa alıp, bіrqatar mısaldar keltіredі. Mısalı pedagog mamandardıñ özі bügіngі oqw ädіstemelerdіñ jetkіlіktі ekenіne qaramastan memlekettіk tіlge qızığwşılıq tömen ekenіn aytıptı. «Bügіnde mektep oqwşılarına qazaq tіlі ozıq ädіstermen oqıtılıp jatqanına qaramastan, memlekettіk tіldі oqıp-üyrenwge degen qızığwşılıq tömen. Öytkenі tіldіñ qoldanw ayası öte tar. Ärі aralas nemese qazaq tіlіnde oqıtpaytın mektep oqwşıları kündelіktі turmısta, qoğamdıq orındardağı qarım-qatınasta qazaq tіlіn qajetsіne qoymaydı. Odan soñ memlekettіk tіldі oqıtwda qoldanılatın oqwlıqtar oqw bağdarlamasına say kelmeydі. Nätïjesіnde qazaq tіlі men ädebïetіn oqw bağdarlamasına say oqıtw pän muğalіmderіne de, oqwşılarğa da qïındıq twğızwda. Soñğı jıldarı qazaq tіlіn Ulttıq bіrıñğay testіlew pänderіnen alıp tastadı. Burın aralas nemese qazaq tіlіnde oqıtpaytın mektep tülekterі bul pännen mіndettі türde sınaq tapsıratın. Demek, olarğa memlekettіk tіldі oqıp, üyrenw qajettіlіgі boldı. Al qazіr qazaq tіlі testіlew pänіne jatpaytındıqtan, bul pändі oqıp üyrenwge salğırt qaraw ürdіsі bayqaladı, - deptі ustaz.

Ustazdıñ sözіnіñ janı bar ekenіn jazadı avtor.

Alïment äke bola ma - «Sarıarqa samalı» gazetі



Gazettіñ jazwınşa, soñğı jıldarı alïment tölewge mіndettelgen adamdar sanı arta tüsken. Bul onı öndіrwdegі jumıstardıñ da köbeygenіn bіldіredі. Al ol qalay atqarılıp jatır? Jeke sot orındawşılardıñ іsі qalay jürwde? Maqalada osı mäsele saralanadı. Bul rette mamandar twğan balasınan bezgenderge  jazalawdı keñeytw durıs degen pіkіr keltіredі. Äytse de alïment öndіrwde jazıqsız jandar da japa şegіp jatqan körіnedі.

«Soñğı 10 jıldıñ іşіnde elіmіzde 1,5 mïllïonğa jwıq erlі-zayıptı ajırasqan. Jılına ärbіr üşіnşі otbasınıñ şañırağı şayqalwda. Osıdan-aq, tolıq emes otbasında tärbïelenіp jatqan balalardıñ sanın eseptep şığarwğa boladı. Joğarıda jazılğandardan alïment öndіrw іsіnde talaptıñ küşeytіlіp kele jatqanın köre alamız. Bіraq bіrqatar äreket alïment tölewşіlerdі äbіgerge salıp, mäselelerіn köbeytwde. Sondıqtan joğarıdağı jol kartası är balanıñ baqıttı otbasında tärbïelenіp öswіne septіgіn tïgіzse eken deymіz. Şañıraq şayqalmağanda ğana ata-ana da, bala da alïment mäselesіmen soqtıqpaytın boladı...» 

Qasïettі juma nege «qara juma» bop özgere beredі - «Aqtöbe» gazetі



null 

 Maqalada «black friday» şığw tarïxına şolw jasalıp, onıñ bіzdіñ eldegі körіnіsіne de män berіlіptі. Keltіrgen derekke qarağanda, qazіr bіzde el turğındarınıñ 51 payızı «black friday» degen kün twralı jaqsı bіlse, 30 payızı tіkeley sawda jasawğa şığadı eken. Al älemdіk statïstïka boyınşa «black friday» bolatın aydağı sawda-sattıq ekonomïkağa şaş-etekten payda äkeledі eken. Bügіnde munday kün jer şarı elderіnіñ jartısına jwığında ötkіzіledі.

«Ïä, munıñ barlığı satıp alwşığa da, satwşığa da jaqsı şığar. Bіraq, bul kündі «qara juma» dep aytwğa awız barmaydı. Sol üşіn manadan ağılşınşa jazıp otırmız. Sebebі Ïslam dіnіnde juma künіn basqa künderge qarağanda erekşelep aytqan. Juma - künderdіñ eñ ulığı, künderdіñ sultanı, barşa musılman üşіn eñ berekelі kün. Payğambarımız (s.ğ.s) özіnіñ xadïsіnde: «Künnіñ eñ qayırlısı - juma. Adam ata juma künі jaratılğan, osı künі jännatqa kіrgen jäne osı künі jännattan şığarılğan. Qïyamet künі de juma künі boladı», - degen. Juma küngі ğïbadattıñ da ornı erekşe. Alla Elşіsі juma künіn kіmde-kіm qulşılıq ğïbadatpen ötkіzіp, Alladan özіne keşіrіm tіlese, Alla onı keşіredі degen. Endeşe qasïettі juma künіn nege bіz «qara» dep atawımız kerek?» dep jazadı avtor.

Onıñ jazwınşa, munı tek ağılşınşa «black friday» degen durıs şığar. Öytkenі, ağılşın tіlіnde  «in the black» degen turaqtı söz tіrkesі bar, ol «qarjılıq turğıda tabıstı» degen mağına beredі. Al bіzdіñ tіlіmіzde künderdі «aq düysenbі», «sarı seysenbі», «qara juma» dep, tüstermen belgіlemeydі. Bіzde «särsenbіnіñ sätіmen», «qasïettі juma» degen sekіldі tіrkester bar. Bіraq «qara kün» degen joq, «qaralı kün» degen bar.

«Bul jağdayda «qara juma» - «qaralı juma» sïyaqtı bolıp estіledі. Sondıqtan elіmіzdegі іrі sawda orındarına, satwşılarğa däl sol kündі öz tіlіmіzge ïkemdep, «qara juma» emes, «qasïettі juma» dep atawdı usınamın. Al bul künі ne bazarğa, ne meşіtke baratının ärkіm özі bіledі...»

Awa sawdası qızıp tur -  «Oral öñіrі» gazetі



null 

«Oral öñіrі» gazetі «awadan aqşa jasap otır» degen turaqtı söz tіrkesіnіñ twra mağınası twralı jazıptı.  Maqalağa qarağanda, eñ qızığı, awadan aqşa jasawşı elderdіñ qatarı jıl sanap artıp keledі. Olardıñ qatarında tіptі özіmіzdіñ Qazaqstan da bar eken. Mäselen, osıdan bіrneşe jıl burın almatılıq käsіpker «oñtüstіk astananıñ» awasın temіr qalbırğa toltıra quyıp, ğalamtorda sata bastağan. «Almatı awası» attı atawğa ïe tabïğï önіmnіñ bіr qalbırı 500 teñgege bağalanğan eken. Maqalada awanı sawdalawşılarğa qatıstı neşetürlі tañğajayıp dewge keletіn oqïğalar aytıladı.

«Osındayda xalqımızdıñ «Bіrewge mal qayğı, bіrewge jan qayğı» degen maqalı eske tüsedі. Öytkenі älemde bіr jutım taza awağa zar bolıp otırğan elder qanşama?!»....

 

 

 

Avtor: Qanat Mämetqazıulı
Bastı sözder: BAQ, Qoğam,
Joğarı qaray