Awa rayı
Astana 27 °S
Almatı 33 °S
valyuta bağamı
USD 342.49
EUR 400.85
RUB 5.51
CNY 51.33

Aral teñіzіnіñ tartılwı tabïğat zañdılığı ma

2018 jıldıñ 3 mawsım 2018 10:11 1116

QIZILORDA. QazAqparat - Keybіr tarïxï derekterge üñіlіp körsek, Aral teñіzіnіñ toğız märte tartılğanı jayında mälіmetter jazılğan. Bul jönіnde jergіlіktі ğalımdar, mamandar öz joramaldarın aytadı, dep xabarlaydı QazAqparat tіlşіsі.

Sır öñіrіnde ekologïya salasında uzaq jıldar boyı basşılıq qızmet atqarğan Qwanışqalï Şapşañovtıñ aytwınşa, Aral teñіzі jayında eskі qujattarda köbіrek derek keltіrіlgen. Orıstıñ belgіlі ğalımı Vladïmïr Bartold teñіz awmağınıñ köne zamandarda budan awqımdı bolğanın tіlge tïek etken. Ol jayında grek avtorlarında san alwan derekter keltіrіlgen. Resey elіnde 1627 jılı dayındalıp şıqqan jazbada Aralğa Kökteñіz degen ataw berіlіp, ol jayında sïpattama aytılğan. Al XVІІІ ğasırdıñ ayağında körnektі orıs geografı Semen Remïzov «Sіbіrdіñ sızba kіtabı» degen eñbegіn qurastırıp, onda Aral teñіzіnіñ Ämwdarïya men Sırdarïya quyılıstarın öte jaqsı körsete bіlgen. Odan keyіngі kezeñderde de orıs ğalımdarı bul aymaqqa edäwіr qızığwşılıq tanıtqan.

«Aral teñіzіn tıñğılıqtı zerttew 1873 jıldarı keñіnen örіs aldı. 1874 jılı orıstıñ zoologı jäne jïhankezі Nïkolay Severcov Aral-Kaspïy jäne Ämwdarïya ekspedïcïyasınan bіrşama mañızdı derekter jïnaqtadı. Sol kezde Aral teñіzіnіñ qurğaw procesі körіnіs bergen eken. Ol bul aymaqta bіrneşe märte bolğan. Alğaş 1858 jılı qadam bassa, arağa jıldar salıp teñіz aymağına kelіp ketken. Sonday saparınıñ bіrі 1875 jıldarı bolğan eken. Ol 17 jıldıñ іşіnde alğaşqı körgen tübekter men araldar qurlıqqa, şığanaqtar usaq kölderge aynalğanın bayqaydı. Osınday naqtı derekterge süyengen N.Severcov Orta Azïya men Aral teñіzіnіñ qurğaw teorïyasın usınadı. 1900-1902 jıldarda osı aymaqqa kelgen Lev Berg te Aral teñіzіnіñ qurğaw zañdılığın tolıq zertteydі. Onıñ zerttewіnşe, teñіz deñgeyіnіñ tömendewі 1890 jıldarı bastalğan, ol 60 jılğa sozılğan. Al 1880 jıldarı teñіz deñgeyі qayta köterіle bastağan», - deydі Qwanışqalï Şapşañov.

Nazar awdaratın närse, teñіz deñgeyі tömendey bastağannan 88 jıldan keyіn Aral öz deñgeyіne qaytadan jetken. L.Berg Qamıstıbas kölіnіñ tuzdanğanı sonşalıqtı, ol іşwge de jaramay qalğanın jetkіzedі. Sonıñ saldarınan jergіlіktі xalıq onıñ mañayınan basqa jaqqa qonıs awdarğan. Keyіnnen Sırdarïya deñgeyі qayta köterіlіp, añqası kepken Qamıstıbas kölіnіñ arnasın özen swınıñ özі tazartıp, ol qaytadan tola bastaydı. 1890 jılı Qamıstıbas sw tügeldey tuşığa aynaladı. Köl jağasına el qayta qonıstana bastaydı.

«Osınday derekterge mañız bergen L.Berg Orta Azïya men Aral teñіzіnіñ qurğaw teorïyasın joqqa şığardı. Ol özіnіñ zerttew maqalasında Orta Azïya dalasınıñ awa rayı öte qurğaq keletіnіn, jañbırdıñ az jawatının aytqan. Ötken ğasırdıñ 1911-1960 jıldarı Aral teñіzіnіñ deñgeyі bіr qalıpta bolğan. Munıñ özі tabïğat qubılıstarın älі de jіtі zerttewdі qajet etіp otırğanı anıq» deydі Q.Şapşañov.

Jalpı, Aral teñіzі awmağında sırın іşіne bükken talay qupïya bar. Bіrneşe jıl burın Qazaq ğılımï-zerttew ïnstïtwtınıñ awa rayın baqılaw ortalığı qızmetkerlerі teñіzdі uşaqpen swretke tüsіrw kezіnde adam tañğalarlıq jaylarğa tap bolğan.

Bul jayında Qorqıt ata atındağı Qızılorda memlekettіk wnïversïtetіnіñ oqıtwşısı Orazxan Aydarov: «Tartılğan teñіz tabanında kem degende 500 şarşı metr alañda bіr bağıtqa tartılğan köptegen іrі sızbalardı bayqağan. Olardıñ keybіrіnіñ enі 2 metrden 50 metrge deyіn jetken. Bіr erekşelіgі - sızbalar bіr-bіrіnen awmaydı. Äzіrge ol qupïyanıñ tüyіnі şeşіlgen joq», - deydі.

Tarïxşılar akademïk Älkey Marğulannıñ zerttewіnde Sır boyında qırıq köne qalanıñ ornı bolğanın aytadı. Olardıñ іşіnde onşaqtısı Aral teñіzіnіñ astında ornalasqan degen boljam şındıqqa aynalıp otırğanday.

«Osıdan bіrneşe jıl burın arxeolog ğalımdar Aral teñіzі tabanınan qala ornın taptı. Onıñ awmağı altı gektarğa jwıq. Ondağı qurılıs nısandarı XIII-XIV ğasırlardağı Altın Orda kezіnde salınğan dewge negіz bar. Osı mañaydan tabılğan Kerderі kesenesі de bügіngі urpaqqa qupïyasın aşa bermeydі. Onıñ kölemі 50 şarşı metrdі alıp jatır. Kesene qabırğaları dünïenіñ tört burışına qarağan. Uzındığı 23 metrge jetedі. Enі 8 metrge jwıqtaydı. Onda səwlet önerіmen qalanğan adamnıñ sağanası bar. Kelesі bölmesі zïyarat jasaytın orın bolğanğa uqsaydı. Al batıs bölіgіnde namaz oqılatın bölme ornalasqan eken. Kesene mañayında adamdar jerlengen. Amal qane, kesene jayında qolda köp derek joq. Alayda N.Veselovskïy, S.Amanjolov, M.Tınışbaev jəne S.Tolstov eñbek- terіnde kesenenіñ ornalasqan jerі Xorezm elіnіñ awmağı deytіn derekter kezdesedі. Ğalımdardıñ aytwınşa, Aral sol ğasırlarda Kerderі teñіzі degen atawdı ïelengen» deydі Qorqıt ata atındağı QMW «Arxeologïya jäne etnografïya» ğılımï zerttew ortalığınıñ jetekşіsі, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Äzіlxan Täjekeev.

Jalpı, atalmış derekter Aral teñіzіnіñ budan burın bіrneşe märte tartılıp, aydını qayta swğa tolğanın rastaytın sekіldі. Aldağı waqıtta bul bağıtta tıñ zerttewler jasalıp, naqtı şeşіm aytıladı degen ümіttemіz.

Foto: aerome.ru

Joğarı qaray