Awa rayı
Astana -11 °S
Almatı -6 °S
valyuta bağamı
USD 371.56
EUR 422.43
RUB 5.56
CNY 53.51

Aqtöbede tabılğan «altın adam» qorımı jartılay joyılıp kettі - ïnspektor

2018 jıldıñ 8 mawsım 2018 18:14 201

AQTÖBE. QazAqparat - Aqtöbede tabılğan ğun däwіrіne jatatın qabіr jartılay joyılıp kettі. Ïnspektorlar ekі zañ men Jer kodeksіnіñ buzılğanın aytıp, dabıl qaqtı, dep xabarlaydı QazAqparat tіlşіsі.

Aqtöbe qalası mañınan ğun däwіrіnіñ qorımı tabılıp, arxeologtar şuğıl qazba jumıstarın jürgіzdі. Buğan deyіn xabarlağanımızday, qum karerіnde qazba jumıstarı jürіp, jumısşılar adam süyegі, keyіn sarı tüstі  metall buyımdardıñ tabılğanın xabarladı. Arxeologtar jedel jetkenіmen, qorımdı sol küyі saqtap qalw mümkіn bolmadı. Tіptі, tabılğan qorımdı sol küyі tügel qurastırıp, bastapqı qalpına keltіrw qoldan kelmeydі.

«Elіmіzde tarïxï-mädenï mura obektіlerі memlekettіk mädenï sayasattıñ basım bağıttarınıñ bіrі bolsa da, quqıqtıq turğıda naşar qorğalğan. Aqtöbe oblısı ulan-ğayır qazaq dalasınıñ bіr bölşegі dep aytatın bolsaq, bul ölkenіñ şalğay dalasında menmundalağan mıñdağan eskertkіşter jatır. Aqtöbe oblısında saqtawğa, qorğawğa, nasïxattawğa turarlıq tarïxï-mädenï eskertkіşter mol. Oblıs öñіrі - tunğan tarïx. Qazaq dalasında da älemdі tañğaldıratın nebіr tarïxï orındar men eskertkіşter bar ekenі belgіlі. Onı erte kezde-aq ewropalıq, reseylіk sayaxatşılar, ğalımdar köp zerttegen. Bügіngі tañda Aqtöbe oblısınıñ awmağındağı äzіrge tіrkelgenі 659 eskertkіş ğana. Tіrkelmegenі qanşama? Köne tas däwіrіnen kele jatqan eskertkіşter de bar. Aqtöbe jerіndegі eñ köne eskertkіş tas däwіrіnen qalğan Muğaljar awdanındağı Tölewbulaq üñgіrі bolıp tabıladı. Sonımen qatar, petroglïfter, mavzoley, beyіtter men meşіtter jäne twğan dalamızda sırt közge jay ğana tömpeşіk bolıp, ünsіz jatqan talay qorğandar bar ekenі anıq. Qazіrgі tañda osı arxeologïyalıq qorğandardı qorğap saqtawdan görі olardı buzıp, qïratıp büldіrw derekterі basım dep aytwğa boladı. Jaqında ğana Aqtöbe qalasınıñ awmağındağı soltüstіk aynalma tas jolı boyındağı ğun däwіrіne jatatın köne arxeologïyalıq eskertkіştіñ qïrap, bülіnwі osınıñ körіnіsі. Jalpı bіzde zañ orındalmaydı», - dedі Aqtöbe oblıstıq tarïxï-mädenï muralardı qorğaw jönіndegі memlekettіk ïnspekcïyasınıñ bas ïnspektorı Farxad Dosmuratov.

Elіmіzde eskertkіştі qorğawğa arnalğan ekі zañ jäne Jer kodeksі bar. Atap aytqanda, 1992 jılı «Qazaqstan Respwblïkasınıñ tarïxï-mädenï mura obektіlerіn qorğaw jäne paydalanw twralı» Zañı qabıldandı. Zañnıñ «Awmaqtı ïgerw kezіnde tarïxï-mädenï mura obektіlerіnіñ saqtalwın qamtamasız etw» babında «awmaqtardı ïgerw kezіnde jer wçaskelerі bölіp berіlgenge deyіn tarïxï-mädenï mura obektіlerіn anıqtaw jönіnde zerttew jumıstarı jürgіzіlwge tïіs» dep anıq körsetіlgen. Ärі mädenï qundı nısandar tabılsa, jeke jäne zañdı tulğalar jumıstı toqtatıp, wäkіlettі organğa xabarlawğa mіndetteldі. Tіptі, zañnıñ üşіnşі tarmağı boyınşa «tarïxï-mädenï mura obektіlerіnіñ saqtalıp turwına qater töndіrwі mümkіn jumıstardı jürgіzwge tıyım salınadı».

«Zerttewdі barlaw jumıstarına arnayı lïcenzïyası bar arxeolog mamandar jürgіzedі. Mamandar qarap, eskertkіştіñ bar-joğı twralı arxeologïyalıq-etnologïyalıq saraptama aktіsіn beredі. Eger eskertkіş anıqtalıp, ol jerde karer qazw, gaz, munay qubırın tartw jürgіzіletіn bolsa, mіndettі türde qazba jumıstarı atqarıladı. Al awıl şarwaşılığı maqsatındağı jer bolsa, radïwsı 50 metr bolatın awmaq qorşaladı. Ğun däwіrіnіñ eskertkіşі karerden tabıldı. Äkіmdіk pen jer qatınastar bölіmі, käsіpkerler zañnıñ bar ekenіn bіlmewі mümkіn, bіraq Jer kodeksіn de saqtamağanı anıqtaldı. Kodekste «Tarïxï-mädenï maqsattağı jer» babı bar. Onda «awmaqtardı ïgerw kezіnde jer wçaskelerі bölіp berіlgenge deyіn tarïxï-mädenï mura obektіlerіn anıqtaw jönіnde zerttew jumıstarı jürgіzіlwge tïіs» dep jazılğan. Onı da bіlmey qalsa, elіmіzde «Jergіlіktі memlekettіk basqarw jäne özіn-özі basqarw twralı» Zañı bar. Zañnıñ «Qaladağı awdan, awdandıq mañızı bar qala, kent, awıl, awıldıq okrwg äkіmіnіñ quzıretі» babında tarïxï jäne mädenï muranı saqtaw jönindegi jumıstı uyımdastırw mіndetteledі. Ekі zañ men bіr kodekstіñ orındalmawı alañdatatın jağday»,- dedі Farxad Dosmuratov.

Buğan deyіn «Qazaqstan Respwblïkasınıñ tarïxï-mädenï mura obektіlerіn qorğaw jäne paydalanw twralı» Zañı jerdі ïgermes burın aldın ala zerttewdі mіndettedі. Arxeologtardıñ jumıs aqısın jerdі paydalanwşı kompanïya töledі. Zañdağı bul talap 2007 jılı joyılıp, qazіr mamandar Ükіmetke qayta usınıs berіp otır. Mamandar sol talap qana tarïxï-mädenï muranı qorğap qalatınına senіmdі.

«Bärі qarjığa täweldі. Ökіnіşke qaray, rwxanï, mädenï іsterge, keşendі ğılımï ekspedïcïyalarğa, ğılımï zerttewge kelgende ünemşіl bola qalamız. Sonıñ kesіrіnen іsіmіz şolaq, bіtken şarwamızdıñ qulağı şunaq bolıp jatadı. Bağzıdan bayan beretіn eskertkіşterdі, yağnï, mädenï muramızdı esepke alw, qorğaw jäne saqtaw іsіne tereñ män berіp, tarïxï jädіgerlerіmіzdі joyıp jіbermey, saqtap qalatın sättі qoldan şığarıp almawımız kerek. Aqtöbede joyılğan eskertkіşter köp. Mäselen, 2007-2008 jıldarı Qobda awdanında ekі ülken qorğan boldı. Qorğan tіrkeldі, tölqujatı bar. 2017 jılı barğanda ekі ülken qorğan joq. Jol salğan kezde sol jerden qum alğan, karerdіñ ornı ğana qaldı. Negіzі Äkіmşіlіk quqıq buzwşılıq kodekstіñ «Qazaqstan Respwblïkasınıñ tarïxï-mädenï mura obektіlerіn qorğaw jäne paydalanw salasındağı zañnamasın buzw» babı bar. Zañ ayasında 250 AEK deyіn ayıppul salınadı. Jergіlіktі atqarwşı organdağı mädenïet basqarması «eskertkіştі buzdı» dep prokwratwrağa arız tüsіrwі qajet. Oblıstıq mamandandırılğan tabïğattı qorğaw prokwratwrası qarap, şeşіm şığaradı. Äzіrge bul jumıs atqarılıp jatqan joq», - dedі Farxad Dosmuratov. 

 

 

Joğarı qaray